حضرت سلطان باہو
“فیرسلطان باہو ایک ہو یا خاصہ مرد حقانی
دوہڑے پاک زبان اوہدی دے روشن دو جہانی”— میاں محمد بخش
صوفی شاعری دے تِکّھے تے وڈے شاعر، سلطان العارفین حضرت سلطان باہو پنجابی تصوف دی دنیا وچ اک اچا تے سُچّا ناں ہن۔ میاں محمد بخش ہوراں نے اپنی شاعری وچ جیہڑی عقیدت دا اظہار کیتا ہے، اوہ سلطان باہو دی روحانی عظمت دی گواہی دیندی ہے۔ آپ اعوان قبیلے نال تعلق رکھدے سن تے شورکوٹ، ضلع جھنگ وچ 1628ء وچ پیدا ہوئے۔ آپ دے والد دا ناں حضرت بازید محمد سی جیہڑے شاہ جہاں دے دور دے اک مقتدر سپاہی تے دین دار انسان سن۔ شاہ جہاں نے آپ دے والد نوں شورکوٹ دے قلعے قہرگان وچ 50 ہزار وگھے جاگیر دتی سی، پر باہو دی طبیعت دنیا داری ول کدے وی مائل نہ ہوئی۔ آپ دی مڈھلی روحانی تربیت آپ دی والدہ بی بی راستی ہوراں نے کیتی، جیہناں دی پاکبازی دا سلطان باہو نے اپنی تحریراں وچ خاص ذکر کیتا ہے۔
آپ دے پہلے مرشد حبیب اللہ قادری سن، جیہناں دے فیض نال آپ نے سلوک دیاں منزلاں طے کیتیاں، پر کہیا جاندا ہے کہ بعد وچ آپ نے سید عبدالرحمن دہلوی توں وی بیعت کیتی۔ سلطان باہو دی وفات 1691ء وچ ہوئی تے آپ دا مزار مبارک گڑھ مہاراجہ، جھنگ وچ مرجعِ خلائق ہے۔ آپ دی علمی بصیرت دا اندازہ اس گل توں لایا جا سکدا ہے کہ آپ نے فارسی زبان وچ تقریباً 140 کتاباں تصنیف کیتیاں، جیہناں وچوں 30 دے قریب اج وی موجود ہن۔ پر آپ دی شہرت دا اصل منبع پنجابی دی کتاب “ابیاتِ باہو” ہے، جیہڑی کہ 200 دے لگ بھگ ابیات اُتے مشتمل ہے۔ ایہہ کلام پنجابی ادب وچ اک منفرد مقام رکھدا ہے تے سی حرفی دی صنف وچ لکھیا گیا ہے۔
سی حرفی 30 حرفی نظم نوں کہیا جاندا ہے، جس وچ چار مصرعیاں دے بند ہوندے ہن تے ایہناں نوں اصطلاح وچ “ابیات” کہیا جاندا ہے۔ سلطان باہو نے اپنی کتاب “عین الفقر” وچ لفظ “ہو” دی اہمیت بیان کردے ہوئے لکھیا ہے کہ “ہو” دا نام رکھن توں اپنا اک وکھرا روحانی تشخص پیدا کیتا۔ “باہو” دے معنی وی “با+ہو” یعنی اللہ دے نال جڑے ہوئے دے ہن۔ آپ دی شاعری دے مختلف موضوعات تصوف، عشقِ الٰہی، فقر، تے انسانیت دے گرد گھمدے ہن۔ آپ نے اپنی شاعری وچ مرشد دے مقام، نفس دی پاکیزگی تے فقیری دی اصل روح نوں بیان کیتا ہے۔ آپ دے ہر بیت دے آخر وچ “ہو” دا ردیف اک خاص وجدانی کیفیت پیدا کردا ہے، جیہڑا پڑھن والے نوں سِدھا رب دے حضور لے جاندا ہے۔
عشق
محبوب توں علاوہ کجھ ہور نہیں، خدا نے محمدؐ دے عشق وچ کائنات نوں بنایا۔
پنجابی صوفی شاعری وچ عشق نوں کائنات دی تخلیق دا مڈھ منیا گیا ہے۔ سلطان باہو ہوراں دے نزدیک عشق محض اک جذبہ نہیں بلکہ اک ایسی کائناتی حقیقت ہے جس دے بغیر کائنات دا وجود بے معنی ہے۔ اللہ تعالیٰ نے اس کائنات نوں صرف اس لئی تخلیق کیتا کہ اوہ اپنے محبوب حضرت محمد مصطفیٰ ﷺ نال محبت کردا سی۔ ایہہ عشق ای ہے جیہڑا انسانی روح نوں مادیت دی قید توں چھڑا کے رب دی پہچان کرواندا ہے۔ صوفیانہ فکر وچ “عشقِ حقیقی” ای اوہ رستہ ہے جیہڑا بندے نوں فانی توں لافانی بنا دیندا ہے۔
i- تعریف
“عشق بنا فقیر دیاں منزلاں طے نہیں ہوندیاں
عشق کرم دا ازلی قطرہ نئیں میں دے وس ناہیں
اکناں لبھدا ہتھ نہ آوے اکناں دے وچ راہیں”
سلطان باہو دے نزدیک فقیری دی راہ وچ عشق سب توں وڈی شرط ہے۔ جے دل وچ عشقِ الٰہی دی تڑپ نہیں تاں زہد تے عبادت محض اک دکھاوا ہن۔ عشق دے بغیر فقر دیاں اوہ منزلاں طے نہیں کیتیاں جا سکدیاں جتھے پہنچ کے بندہ “فنا فی اللہ” ہو جاندا ہے۔ آپ فرماندے ہن کہ عشق کوئی ایسی شے نہیں جیہنوں انسان اپنی مرضی نال حاصل کر سکے، بلکہ ایہہ اللہ دے کرم دا اک ازلی قطرہ ہے جیہڑا اوہ اپنی مرضی نال کجھ خاص بندیاں دے دلاں وچ سُٹدا ہے۔
ii- عشق رسول
“بسم اللہ اسم اللہ دا ایہہ وی گہنا بھارا ہو
نال شفاعت سرورِ عالم چھٹسی عالم سارا ہو
حدوں بے حد درود نبی نوں جس دا ایڈ پسارا ہو
میں قربان تنہاں توں باہوؒ جنہاں ملیا نبی سہارا ہو”
سلطان باہو دی شاعری وچ عشقِ رسول ﷺ نوں عشقِ الٰہی دا پہلا زینہ منیا گیا ہے۔ آپ فرماندے ہن کہ “اسمِ اللہ” دا گہنا اوہی پاؤندا ہے جس دے دل وچ نبی پاک ﷺ دی محبت ہوندی ہے۔ کائنات دا سارا نظام تے ایہہ وڈا پسارا صرف نبی ﷺ دی خاطر بنایا گیا ہے تے قیامت دے دن سارا عالم آپ ﷺ دی شفاعت نال ای نجات پائے گا۔
iii- عشق تے ایمان
“ایمان سلامت ہر کوئی منگے تے عشق سلامت کوئی ہو
منگن ایمان شرماون عشقوں دل نوں غیرت آئی ہو
جس منزل نوں عشق پہنچاوے ایمان نوں خبر نہ کوئی ہو
میرا عشق سلامت رکھیں باہوؒ ایمان نوں دیاں دھروہی ہو”
ایتھے سلطان باہو عشق تے ایمان دے فرق نوں وڈے تیکھے انداز وچ بیان کردے ہن۔ عام لوگ ایمان دی سلامتی منگدے ہن تاکہ دوزخ توں بچ سکن تے جنت حاصل کر سکن، پر “عشق” منگنا ہر کسے دے وس دی گل نہیں۔ عشق دی منزل ایمان دی منزل توں کتے اگے ہے؛ جس مقام تک عشق انسان نوں لے جاندا ہے، عقل تے روایتی ایمان اوتھے تک پہنچن توں قاصر ہوندے ہن۔
iv- عشق دا مذہب
“نہ اوہ ہندو نہ اوہ مومن نہ اوہ سجدہ دین مسیتی ہو
دم دم دے وچ ویکھن مولا جنہاں قضا نہ کیتی ہو
آئے دل دے دیوانے جنہاں ذات صحیح وچ کیتی ہو
میں قربان تنہاں توں باہوؒ جنہاں عشق بازی چن لیتی ہو”
تصوف دی دنیا وچ عشق دا اپنا اک وکھرا مذہب ہوندا ہے جیہڑا ظاہری تفرقیاں تے فرقہ بندی توں پاک ہوندا ہے۔ باہوؒ فرماندے ہن کہ حقیقی عاشق نہ ہندو ہے تے نہ روایتی مومن، کیونکہ اوہ مسیت دے سجدیاں توں اگے نکل کے “حضورِ حق” وچ پہنچ چکا ہے۔ اوہناں لئی عبادت صرف اک وقت دی پابندی نہیں، بلکہ اوہناں دا ہر ساہ (دم) مولا دے ذکر تے دیدار وچ لنگھدا ہے۔
v- عشق دے درجے
“عشق دی انتہا فقر، فقر وچ بندہ چپ ہو جاندا اے
عشق جنہاں دے ہڈیں رچیا اوہ چُپ چپاتے چلدے ہو
لوں لوں دے مڈھ لکھ لکھ زباناں اوہ کردے گنگی باطنی ہو”
عشق جدوں اپنی انتہا نوں پہنچدا ہے تاں اوہ “فقر” بن جاندا ہے۔ اس مقام اُتے آ کے انسان دے لفظ ختم ہو جاندے ہن تے خاموشی اس دا کلام بن جاندی ہے۔ باہوؒ دے نزدیک جس دے ہڈاں وچ عشق رچ جاوے، اوہ شور نہیں مچاندا بلکہ خاموشی نال اپنی منزل ول ودھدا رہندا ہے۔
vi- عشق دی قربانی
عشق کوئی سوکھا رستہ نہیں، ایہہ ایثار تے قربانی دی منگ کردا ہے۔ باہوؒ تریخی حوالے دے کے سمجھاؤندے ہن کہ عشق نبیاں تے ولیاں لئی آزمائش بن کے آیا۔ حضرت زکریاؑ نے عشقِ الٰہی وچ آرے نال چیرے جانا قبول کیتا، مہیوال نے اپنی محبت لئی اپنے جسم دا گوشت کباب بنا کے پیش کیتا، تے پُنوں سسی دی تڑپ وچ تپدے صحراواں دی خاک چھان ماریا۔
مرشد، مرشد دی محبت تے غوث الاعظمؒ
صوفیانہ ادب وچ ‘مرشد’ دی حیثیت اک ایہو جہے چراغ دی اے جیہڑا سالک نوں انھیرے توں کڈ کے سچائی دے رستے ول لے جاندا اے۔ صوفیائے کرام دے نزدیک نیک اعمال، آخرت دی کامیابی، اپنی خودی دی پہچان تے اپنے نفس نوں قابو کرن لئی اک رہبرِ کامل دی بیعت لازمی اے۔
i- مرشد بارے وچار
“اللہ: چمبے دی بوٹی مرشد من وچ لائی ہو
نفی اثبات دا پانی ملیا ہر رگِ ہر جائی ہو
اندر بوٹی مشک مچایا جاں پھلاں پر آئی ہو
جیوے مرشد کامل باہوؒ جس بوٹی لائی ہو”
سلطان باہوؒ نے اللہ دے ذکر نوں ‘چمبے دی بوٹی’ نال تشبیہ دتی اے۔ اوہ فرماندے نیں کہ میرے مرشد نے میرے دل دے اندر اللہ دے ناں دی ایہہ بوٹی بیج دتی اے۔ ایس بوٹی نوں ‘نفی اثبات’ (یعنی ‘لا الہ’ نال غیر اللہ دی نفی تے ‘الا اللہ’ نال اللہ دی ذات دا اقرار) دا پانی ملیا اے، جیہدے نال ایہہ ذکر میرے جسم دی ہر رگ وچ رچ گیا ہے۔
ii- مرشد دی محبت/مقام
“ایہہ تن میرا چشمہ ہووے مرشد ویکھ ناں نہ رجاں ہو
لوں لوں دے مڈھ لکھ لکھ چشماں، اک کھولاں اک کجاں ہو
اتنا ڈٹھیاں صبر نہ آوے، ہور کتے ول بھجاں ہو
مرشد دا دیدار ہے باہوؒ لکھ کروڑاں حجاں ہو”
ایس کلام وچ عشقِ مرشد دی انتہا بیان کیتی گئی اے۔ شاعر کہندا اے کہ کاش میرا سارا جسم اکھ بن جائے تاکہ میں اپنے مرشد نوں مسلسل دیکھدا رہاں تے میری پیاس کدی نہ بجھے۔ صوفیانہ نکتہ نگاہ توں مرشد دا دیدار اصل وچ اللہ دی تجلی دا مشاہدہ اے، ایس لئی باہوؒ فرماندے نیں کہ مرشد دا اک دیدار لکھاں کروڑاں حجاں دے برابر ثواب تے برکت رکھدا اے۔
iii- غوث الاعظمؒ
“غوث جیلانی محبوبِ سبحانی میری خیر لئیو جھٹ کر کے ہو
پیر جنہاں دے میراں باہوؒ اوہو کدی لگدے تر کے ہو”
برصغیر دے صوفیانہ ادب وچ غوث الاعظم حضرت شیخ عبدالقادر جیلانیؒ دی شخصیت نوں بے حد عقیدت نال پیش کیتا جاندا اے۔ اوہناں نوں ‘محبوبِ سبحانی’ دے لقب نال پکاریا گیا اے، جیہدا مطلب اے اللہ دا پیارا۔ شاعر عرض کردا اے کہ اے غوثِ اعظمؒ، میری مشکل گھڑی وچ میری خبر لیو تے مینوں سہارا دیو۔
وحدت الوجود تے رب دی تلاش
صوفیانہ پینڈے دی آخری منزل رب نال اک مک ہونا اے۔ جدوں سالک اپنے نفس دی نفی کر دیندا اے تے اوہنوں کائنات دے ذرے ذرے وچ صرف حق دی ذات نظر آندی اے۔
i- وحدت الوجود
“جس دل اسم اللہ دا چمکے، عشق بھی کردا ہلے ہو
جا کستوری دے چھپدے ناہیں، بھاویں لوئی دے رکھیئے بھلے ہو
انگلی پیچھے دنیہ نہیں چھپدا، دریا نہ رہندے ٹھلے ہو
اسیں اوس وچ اوہ اساں وچ، باہوؒ یار اساں یار سولے ہو”
وحدت الوجود دا مطلب اے کہ کائنات وچ اصل وجود صرف اللہ تعالی دی ذات دا اے، باقی سب اوہدے مظاہر نیں۔ باہوؒ فرماندے نیں کہ جس دل وچ ‘اللہ’ دا ناں چمک پیندا اے، اوتھے عشقِ الٰہی اپنا ڈیرا جما لیندا اے۔ آخری مصرعے وچ وحدت الوجود دا کمال بیان کیتا گیا اے: “اسیں اوس وچ تے اوہ اساں وچ”۔ یعنی خالق تے مخلوق دے وچکار دوئی (فرق) ختم ہو جاندی اے تے ہر پاسے یار (خدا) دا ای جلوہ نظر آندا اے۔
ii- رب دی تلاش
“اے رب تن رب سچے دا حجرہ، پا فقیرا جھاتی ہو
نہ کر منت خواج خضر دی، اندر آبِ حیاتی ہو
شوق دا دیوا بال اندھیرے، لبھی وست کھڑاتی ہو
مرن تھیں اگے مر رہے باہوؒ، جنہاں رمز پچھانی ہو”
سلطان باہوؒ فرماندے نیں کہ ایہہ انسانی جسم اصل وچ سچے رب دا ‘حجرہ’ (عبادت گاہ) اے۔ اے فقیر! توں باہر لبھن دے بجائے اپنے دل دے اندر جھانک کے دیکھ۔ تینوں آبِ حیات (ہمیشہ دی زندگی دا پانی) لبھن لئی حضرت خضرؑ دی منت کرن دی لوڑ نہیں، کیونکہ اوہ چشمہ تہاڈے اپنے وجود دے اندر ای موجود اے۔
توکل، دنیا داری دی مذمت تے آخرت دی فکر
حضرت سلطان باہوؒ دی شاعری وچ زہد (دنیا توں بے رغبتی) تے توکل الی اللہ دے موضوعات بوہت نمایاں نیں۔ اوہناں دے نزدیک سچا فقیر اوہی اے جیہڑا اپنی گزر بسر لئی مخلوق دے بجائے صرف خالق تے بھروسہ کرے۔
i- توکل
“دلیلاں چھوڈ وجودوں، ہو ہشیار فقیرا ہو
بنھ توکل پنچھی اڈدے، پلے خرچ نہ ذخیرہ ہو
روزی روز اڈ کھان ہمیشہ، کردے نئیں ذخیرہ ہو
مولا خرچ بچاوے باہوؒ، جو پتھر دے وچ کیڑا ہو”
باہوؒ فرماندے نیں کہ اے فقیر! توں دنیاوی سوچاں تے دلیلاں نوں اپنے من وچوں کڈ دے تے ہوشیار ہو جا۔ پنچھیاں (پرندیاں) ول ویکھ، جیہڑے کسی مالی ذخیرے دے بغیر صرف اللہ دے توکل تے اڑدے نیں۔ اوہ روزی دی فکر وچ اناج جمع نہیں کردے، بلکہ ہر روز اڑ کے جاندے نیں تے اللہ اوہناں نوں رزق دیندا اے۔
ii- دنیا داری دی مذمت
“ادھی لعنت دنیا تائیں، ساری دنیا داراں ہو
راہ صاحب دے خرچ نہ کیتی، لین غضب دیاں ماراں ہو
پیوواں کولوں پتر کھاوے، پھٹ دنیا مکاراں ہو
جنہاں ترک دنیا تھیں کیتی، باہوؒ لیسن باغ بہاراں ہو”
باہوؒ نے دنیا داری تے سخت تنقید کردیاں آکھیا اے کہ دنیا تے ادھی لعنت اے پر اوہناں دنیا داراں تے پوری لعنت اے جیہڑے ایہدے وچ غرق ہو کے رب نوں بھل گئے۔ جیہڑے لوک اللہ دی راہ وچ خرچ نہیں کردے، اوہ اصل وچ اللہ دے غضب نوں دعوت دیندے نیں۔ باہوؒ دے نزدیک کامیابی صرف اوہناں دی اے جیہڑے دنیا دی محبت نوں دلوں کڈ دیندے نیں۔
iii- آخرت دی فکر
“ہسن دے کے روون لیوئی، دتا کس دلاسہ ہو
عمر بندے دی ایویں وانی، پانی جیویں بناسا ہو
سوڑی سامی سٹھ گٹیس، پلٹ نہ سکیں پاسہ ہو
صاحب لیکھا منگسی، رت گھٹ نہ ماسہ ہو”
باہوؒ فرماندے نیں کہ انسان نوں ایس دنیا دی عارضی خوشی نے دھوکے وچ پایا ہویا اے۔ زندگی دی حقیقت ایسی اے جیویں پانی وچ بتاشا، جیہڑا پلک جھپکدے ای گھل جاندا اے۔ اک وقت آوے گا جدوں تینوں اک سوڑی (تنگ) قبر وچ اتار دتا جاوے گا جتھے توں پاسہ وی نہیں بدل سکے گا۔ اوتھے اللہ تعالیٰ تہاڈے کولوں زندگی دے اک اک پل دا حساب منگے گا۔
آفاقی سچائیاں تے مکدی گل
حضرت سلطان باہوؒ دی شاعری محض لفظاں دا مجموعہ نہیں بلکہ قدرت دے اٹل اصولاں دی عکاسی اے۔ اوہ انسانی فطرت، صحبت دے اثرات تے کائنات دیاں سچائیاں نوں بڑی سادہ پر پرُاثر مثالاں نال بیان کردے نیں۔
“نال کسنگی سنگ نہ کرئیے، کل نوں لاج نہ لائیے ہو
متے تربوز مول نہ ہوندے، توڑ مکے لے جائیے ہو
کاواں دے بچے ہنس نہ تھیندے، موتی چوگ چگائیے ہو
کوڑے کھوہ نہ مٹھے ہوندے، سو منان کھنڈ پائیے ہو”
ایس بیت وچ باہوؒ نے انسانی فطرت نوں بدلن دی ناممکنی نوں چار مختلف مثالاں نال واضح کیتا اے۔ اوہ فرماندے نیں کہ کسی ‘کسنگی’ (بری صحبت والے یا بدنسل) نال دوستی نہ کرو، متوں کل نوں تانوں شرمندگی اٹھانی پئے۔ جیویں متے (اک جنگلی کڑوا پھل) نوں جے تسی مکے شریف ورگی مقدس تھاں تے وی لے جاؤ، تاں وی اوہ مٹھا تربوز نہیں بن سکدا۔ ایہ آفاقی سچائی اے کہ جیہڑا بندہ اندروں کھوٹا اے، اوہ ظاہری عبادتاں یا نیکاں دی صحبت وچ رہ کے وی اپنے اصل نوں نہیں چھڈدا جب تک اوہدا تزکیہ نفس نہ ہووے۔
سلطان باہوؒ اک صاحبِ طرز شاعر تے فنِ لطافت دے ماہر سن۔ اوہناں دی شاعری کسی خاص علاقے یا لہجے دی پابند نہیں بلکہ پوری انسانیت لئی اک پیغام اے۔ اوہناں نے ہر بیت دے آخر وچ لفظ ‘ہو’ دا استعمال کر کے اللہ دی ذات ول اشارہ کیتا اے، جیہڑا قاری دے دل وچ ‘اللہ ھو’ دی ہوک پیدا کر دیندا ہے۔ اوہناں دا اصل کارنامہ ایہو اے کہ اوہناں نے انسانی دلاں وچ ‘اللہ ھو’ دا بوٹا لایا، جیہڑا اج وی لکھاں لوکاں لئی روحانی فیض دا ذریعہ اے۔ اوہناں دی فکر دا نچوڑ مرشد دی محبت، عشقِ الٰہی، نفس دی پاکیزگی تے دنیا توں بے نیازی اے۔
حضرت سلطان باہو
“فیرسلطان باہو ایک ہو یا خاصہ مرد حقانی
دوہڑے پاک زبان اوہدی دے روشن دو جہانی”— میاں محمد بخش
صوفی شاعری کے تیز اور بڑے شاعر، سلطان العارفین حضرت سلطان باہو پنجابی تصوف کی دنیا میں ایک اونچا اور سچا نام ہیں۔ میاں محمد بخش ہوروں نے اپنی شاعری میں جس عقیدت کا اظہار کیا ہے، وہ سلطان باہو کی روحانی عظمت کی گواہی دیتی ہے۔ آپ اعوان قبیلے سے تعلق رکھتے تھے اور شورکوٹ، ضلع جھنگ میں 1628ء میں پیدا ہوئے۔ آپ کے والد کا نام حضرت بازید محمد تھا جو شاہ جہاں کے دور کے ایک مقتدر سپاہی اور دین دار انسان تھے۔ شاہ جہاں نے آپ کے والد کو شورکوٹ کے قلعہ قہرگان میں 50 ہزار وگھے جاگیر دی تھی، لیکن باہو کی طبیعت دنیا داری کی طرف کبھی مائل نہ ہوئی۔ آپ کی ابتدائی روحانی تربیت آپ کی والدہ بی بی راستی ہوروں نے کی، جن کی پاکبازی کا سلطان باہو نے اپنی تحریروں میں خاص ذکر کیا ہے۔
آپ کے پہلے مرشد حبیب اللہ قادری تھے، جن کے فیض سے آپ نے سلوک کی منزلیں طے کیں، لیکن کہا جاتا ہے کہ بعد میں آپ نے سید عبدالرحمن دہلوی سے بھی بیعت کی۔ سلطان باہو کی وفات 1691ء میں ہوئی اور آپ کا مزار مبارک گڑھ مہاراجہ، جھنگ میں مرجعِ خلائق ہے۔ آپ کی علمی بصیرت کا اندازہ اس بات سے لگایا جا سکتا ہے کہ آپ نے فارسی زبان میں تقریباً 140 کتابیں تصنیف کیں، جن میں سے 30 کے قریب آج بھی موجود ہیں۔ لیکن آپ کی شہرت کا اصل منبع پنجابی کی کتاب “ابیاتِ باہو” ہے، جو کہ 200 کے لگ بھگ ابیات پر مشتمل ہے۔
سی حرفی 30 حرفی نظم کو کہا جاتا ہے، جس میں چار مصرعوں کے بند ہوتے ہیں اور انہیں اصطلاح میں “ابیات” کہا جاتا ہے۔ سلطان باہو نے اپنی کتاب “عین الفقر” میں لفظ “ہو” کی اہمیت بیان کرتے ہوئے لکھا ہے کہ “ہو” کا نام رکھنے سے اپنا ایک الگ روحانی تشخص پیدا کیا۔ “باہو” کے معنی بھی “با+ہو” یعنی اللہ سے جڑے ہوئے کے ہیں۔ آپ کے ہر بیت کے آخر میں “ہو” کا ردیف ایک خاص وجدانی کیفیت پیدا کرتا ہے، جو پڑھنے والے کو سیدھا رب کے حضور لے جاتا ہے۔
عشق
محبوب کے سوا کچھ اور نہیں، خدا نے محمدؐ کے عشق میں کائنات کو بنایا۔
پنجابی صوفی شاعری میں عشق کو کائنات کی تخلیق کا آغاز مانا گیا ہے۔ سلطان باہو ہوروں کے نزدیک عشق محض ایک جذبہ نہیں بلکہ ایک ایسی کائناتی حقیقت ہے جس کے بغیر کائنات کا وجود بے معنی ہے۔ اللہ تعالیٰ نے اس کائنات کو صرف اس لیے تخلیق کیا کہ وہ اپنے محبوب حضرت محمد مصطفیٰ ﷺ سے محبت کرتا تھا۔
i- تعریف
“عشق بنا فقیر دیاں منزلاں طے نہیں ہوندیاں
عشق کرم دا ازلی قطرہ نئیں میں دے وس ناہیں”
سلطان باہو کے نزدیک فقیری کی راہ میں عشق سب سے بڑی شرط ہے۔ اگر دل میں عشقِ الٰہی کی تڑپ نہیں تو زہد و عبادت محض ایک دکھاوا ہیں۔ عشق کے بغیر فقر کی وہ منزلیں طے نہیں کی جا سکتیں جہاں پہنچ کر بندہ “فنا فی اللہ” ہو جاتا ہے۔
ii- عشق رسول
“بسم اللہ اسم اللہ دا ایہہ وی گہنا بھارا ہو
نال شفاعت سرورِ عالم چھٹسی عالم سارا ہو
میں قربان تنہاں توں باہوؒ جنہاں ملیا نبی سہارا ہو”
سلطان باہو کی شاعری میں عشقِ رسول ﷺ کو عشقِ الٰہی کا پہلا زینہ مانا گیا ہے۔ کائنات کا سارا نظام صرف نبی ﷺ کی خاطر بنایا گیا ہے اور قیامت کے دن سارا عالم آپ ﷺ کی شفاعت سے ہی نجات پائے گا۔
iii- عشق و ایمان
“ایمان سلامت ہر کوئی منگے تے عشق سلامت کوئی ہو
میرا عشق سلامت رکھیں باہوؒ ایمان نوں دیاں دھروہی ہو”
سلطان باہو عشق اور ایمان کے فرق کو بڑے تیز انداز میں بیان کرتے ہیں۔ عام لوگ ایمان کی سلامتی مانگتے ہیں تاکہ دوزخ سے بچ سکیں اور جنت حاصل کر سکیں، لیکن “عشق” مانگنا ہر کسی کے بس کی بات نہیں۔ عشق کی منزل ایمان کی منزل سے کہیں آگے ہے۔
iv- عشق کا مذہب
“نہ اوہ ہندو نہ اوہ مومن نہ اوہ سجدہ دین مسیتی ہو
دم دم دے وچ ویکھن مولا جنہاں قضا نہ کیتی ہو
میں قربان تنہاں توں باہوؒ جنہاں عشق بازی چن لیتی ہو”
تصوف کی دنیا میں عشق کا اپنا ایک الگ مذہب ہوتا ہے جو ظاہری تفریقوں اور فرقہ بندی سے پاک ہوتا ہے۔ باہوؒ فرماتے ہیں کہ حقیقی عاشق نہ ہندو ہے اور نہ روایتی مومن، کیونکہ وہ مسجد کے سجدوں سے آگے نکل کر “حضورِ حق” میں پہنچ چکا ہے۔
مرشد، مرشد کی محبت اور غوث الاعظمؒ
صوفیانہ ادب میں ‘مرشد’ کی حیثیت ایک ایسے چراغ کی ہے جو سالک کو اندھیرے سے نکال کر سچائی کے راستے کی طرف لے جاتا ہے۔
“غوث جیلانی محبوبِ سبحانی میری خیر لئیو جھٹ کر کے ہو
پیر جنہاں دے میراں باہوؒ اوہو کدی لگدے تر کے ہو”
وحدت الوجود اور رب کی تلاش
صوفیانہ سفر کی آخری منزل رب کے ساتھ ایک ہو جانا ہے۔ جب سالک اپنے نفس کی نفی کر دیتا ہے تو اسے کائنات کے ذرے ذرے میں صرف حق کی ذات نظر آتی ہے۔
“اسیں اوس وچ اوہ اساں وچ، باہوؒ یار اساں یار سولے ہو”
توکل، دنیا داری کی مذمت اور آخرت کی فکر
حضرت سلطان باہوؒ کی شاعری میں زہد (دنیا سے بے رغبتی) اور توکل علی اللہ کے موضوعات بہت نمایاں ہیں۔ ان کے نزدیک سچا فقیر وہی ہے جو اپنی گزر بسر کے لیے مخلوق کے بجائے صرف خالق پر بھروسہ کرے۔
“ادھی لعنت دنیا تائیں، ساری دنیا داراں ہو
جنہاں ترک دنیا تھیں کیتی، باہوؒ لیسن باغ بہاراں ہو”
آفاقی سچائیاں اور اختتام
حضرت سلطان باہوؒ کی شاعری محض لفظوں کا مجموعہ نہیں بلکہ قدرت کے اٹل اصولوں کی عکاسی ہے۔ وہ انسانی فطرت، صحبت کے اثرات اور کائنات کی سچائیوں کو بڑی سادہ مگر پراثر مثالوں سے بیان کرتے ہیں۔
“نال کسنگی سنگ نہ کرئیے، کل نوں لاج نہ لائیے ہو
کوڑے کھوہ نہ مٹھے ہوندے، سو منان کھنڈ پائیے ہو”
سلطان باہوؒ ایک صاحبِ طرز شاعر اور فنِ لطافت کے ماہر تھے۔ انہوں نے ہر بیت کے آخر میں لفظ ‘ہو’ کا استعمال کر کے اللہ کی ذات کی طرف اشارہ کیا ہے، جو قاری کے دل میں ‘اللہ ھو’ کی ہوک پیدا کر دیتا ہے۔ ان کا اصل کارنامہ یہی ہے کہ انہوں نے انسانی دلوں میں ‘اللہ ھو’ کا پودا لگایا، جو آج بھی لاکھوں لوگوں کے لیے روحانی فیض کا ذریعہ ہے۔
Hazrat Sultan Bahu
“Sultan Bahu is either one or a special man of truth
His pure verses illuminate both worlds”— Mian Muhammad Bakhsh
Hazrat Sultan Bahu, the sharp and great poet of Sufi poetry and Sultan of the Knowers, is a high and truthful name in the world of Punjabi Sufism. He belonged to the Awan tribe and was born in Shorkot, District Jhang in 1628 CE. His father’s name was Hazrat Bazid Muhammad, a powerful soldier and religious man during Shah Jahan’s era. Although Shah Jahan granted his father 50,000 acres of land in the Qehragan Fort of Shorkot, Bahu’s nature was never inclined towards worldliness. His initial spiritual training was given by his mother Bibi Rasti, whose piety Sultan Bahu specifically mentions in his writings.
His first spiritual guide was Habibullah Qadri, through whose grace he traversed the stages of spiritual journey. Sultan Bahu passed away in 1691 CE, and his blessed shrine in Garh Maharaja, Jhang, remains a center of devotion for millions. He authored approximately 140 books in Persian, of which about 30 are still extant. However, the source of his fame is the Punjabi book “Abyat-e-Bahu,” consisting of about 200 verses. This poetry holds a unique position in Punjabi literature and is written in the “Seh Harfi” genre.
At the end of every verse, the refrain “Hu” creates a special ecstatic state that takes the reader directly to the presence of the Lord.
Divine Love (Ishq)
Nothing exists except the Beloved; God created the universe for the love of Muhammad (PBUH). In Punjabi Sufi poetry, love is considered the beginning of the creation of the universe. According to Sultan Bahu, love is not merely an emotion but a cosmic reality without which the existence of the universe is meaningless.
i- Definition of Ishq
“Without love, the stations of faqr cannot be traversed
Love is an eternal drop of grace, not within my control”
According to Sultan Bahu, love is the greatest condition on the path of faqr. If the heart lacks the yearning for divine love, then asceticism and worship are mere pretense. Without love, those stations of faqr cannot be reached where the seeker becomes annihilated in God.
ii- Love for the Prophet (PBUH)
“Bismillah, the name of Allah is a precious ornament
Through the intercession of the Master of the world, the entire world will be saved
I sacrifice myself to those, O Bahu, who have found the support of the Prophet”
In Sultan Bahu’s poetry, love for the Prophet (PBUH) is considered the first step towards divine love. The entire system of the universe was created only for the sake of the Prophet (PBUH), and on the Day of Judgment, the whole world will attain salvation only through his intercession.
iii- Ishq and Faith (Iman)
“Everyone asks for safety of faith, but who asks for safety of love?
May my love remain safe, O Bahu, even if faith is betrayed”
Here, Sultan Bahu expresses the difference between love and faith in a sharp manner. Common people ask for safety of faith to escape hell and attain paradise, but asking for “love” is not within everyone’s capacity. The station of love is far beyond the station of faith.
iv- The Religion of Ishq
“Neither Hindu nor believer, nor the prostration of the mosque
They see the Lord with every breath, for whom no prayer is missed
I sacrifice myself to those, O Bahu, who have chosen the game of love”
In the world of Sufism, love has its own separate religion, free from external differences and sectarianism. Bahu states that the true lover is neither Hindu nor conventional believer, for he has gone beyond the prostrations of the mosque and reached the presence of the Truth.
The Spiritual Guide and Ghaus-e-Azam
In Sufi literature, the status of the spiritual guide is like a lamp that takes the seeker out of darkness and towards the path of truth.
“O Ghaus Jilani, beloved of the Subhan, quickly take care of my well-being
Those whose spiritual guide is my guide, O Bahu, they never drown”
Unity of Existence and Seeking the Lord
The final station of the Sufi journey is to become one with the Lord. When the seeker negates their ego, they see only the essence of Truth in every particle of the universe.
“We are in Him and He is in us, O Bahu, the Beloved is with us, we are with the Beloved”
Trust in God, Condemnation of Worldliness, and Concern for the Hereafter
The themes of asceticism (detachment from the world) and trust in God are very prominent in Sultan Bahu’s poetry. According to him, the true faqir is one who relies only on the Creator, not on creation, for their sustenance.
“Half the curse is on the world, but the full curse is on the worldly people
Those who renounced the world, O Bahu, will receive gardens of paradise”
Universal Truths and Conclusion
Sultan Bahu’s poetry is not merely a collection of words but a reflection of the immutable principles of nature. He explains human nature, the effects of company, and the truths of the universe through simple yet impactful examples.
“Do not keep company with evil-natured people, lest you face shame tomorrow
A bitter well never becomes sweet, no matter how much sugar you add to it”
Sultan Bahu was a poet of unique style and a master of subtle art. By using the word “Hu” at the end of every verse, he pointed towards the essence of Allah, which creates the resonance of “Allah Hu” in the reader’s heart. His greatest achievement is that he planted the seed of “Allah Hu” in human hearts, which remains a source of spiritual grace for millions even today. The essence of his thought is love for the spiritual guide, divine love, purity of the self, and detachment from the world.
Notes for Competitive (CSS/PMS) exams are given below
Proudly Powered By
Leave a Comment