وارث شاہ دی “ہیر”: تعارف تے فنی خوبیاں
وارث شاہ دی “ہیر” پنجابی ادب دا اوہ شاہکار اے جس نوں پنجابی زبان دی سب توں وڈی تے لافانی تخلیق منیا جاندا اے۔ ایس کتاب نوں ناں صرف اک رومانوی قصے دے طور تے بلکہ پنجاب دی تہذیب، رہتل، تے روحانیت دے انسائیکلوپیڈیا دے طور تے وی دیکھیا جاندا اے۔ وارث شاہ نے انسانی جذبات دی عکاسی اینی گہرائی نال کیتی اے کہ اج وی ایہہ کلام ہر خاص و عام دے دلاں دی دھڑکن اے۔
تعارف
وارث شاہ پنجاب دے اک عظیم مصور تے قومی شاعر دے طور تے جانے جاندے نیں۔ اوہناں دی شاعری وچ پنجاب دی مٹی دی خوشبو تے ایتھے دے لوکاں دی نفسیات رچی وسی ہوئی اے۔ اوہناں دی تخلیق “ہیر” نوں ادبی حلقیاں وچ پنجابی وچ قرآن دے معنی تے پنجابی زبان دی انجیل آکھیا جاندا اے۔ ایہہ تشبیہ ایس لئی دتی جاندی اے کیونکہ وارث شاہ نے قرآنی معارف تے اخلاقی قدراں نوں پنجابی دے محاورے وچ اینی خوبصورتی نال ڈھالیا اے کہ ایہہ اک آسمانی صحیفے وانگ مقدس تے جامع لگدی اے۔ ایہہ شاہکار 631 بنداں دی شکل وچ موجود اے، جیہڑا مثنوی دی صنف وچ لکھیا گیا اے۔
وارث شاہ نے اپنی ایس لافانی تحریر دے تخلیق ہون دا پس منظر وی بیان کیتا اے۔ اوہ فرماؤندے نیں:
کھرل ہانس دام لک مشہور ملکاں، تتھے شعر کیتا یاراں واسطے میں
ایس مصرعے توں پتہ لگدا اے کہ ایہہ قصہ اوہناں نے کھرل ہانس (ضلع ساہیوال) وچ اپنے سنگیاں تے یاراں دی فرمائش تے نظم کیتا سی۔ وارث شاہ دی علمی قابلیت دا اندازہ اوہناں دیاں دوجیاں لکھتاں توں وی لگدا اے۔ ہیر توں علاوہ اوہناں دیاں ہور لکھتاں وچ قصیدہ بردہ شریف دا پنجابی ترجمہ، معراج نامہ، اشتر نامہ، چوہڑی نامہ، سی حرفی تے دوہرے وی شامل نیں، جیہڑے اوہناں دے وسیع مطالعے تے دینی علم دے شاہد نیں۔ قصہ ہیر نوں اوہناں نے مثنوی دے رنگ وچ بنداں دی شکل وچ پیش کیتا اے، جس وچ ہر بند اک نویں جذباتی تے سماجی پہلو نوں واضع کردا اے۔
تنقیدی جائزہ تے فنی خوبیاں
وارث شاہ دی ہیر نوں پرکھن لئی بوہت سارے پہلو نیں، جنہاں وچ اوہناں دا فن، زبان تے فکری نظام شامل اے۔ اوہناں دی شاعری وچ جذبے دی شدت دے نال نال عقل و دانش دی پختگی وی نظر آؤندی اے۔ اوہ صرف اک قصہ گو نہیں سن، بلکہ اک معاشرتی مصلح وی سن، جنہاں نے اپنے دور دے سماجی ڈھانچے دی بھرپور عکاسی کیتی۔
i- حمدِ باری تعالیٰ تے نعتِ رسولِ مقبول ﷺ
وارث شاہ نے اپنے قصے دا آغاز روایتی مثنوی دے انداز وچ اللہ تعالیٰ دی حمد تے حضور ﷺ دی نعت توں کیتا اے۔ اوہناں دے نزدیک عشقِ حقیقی ہی کائنات دی اصل بنیاد اے۔ اوہ عشق دی اہمیت نوں بیان کردے ہوئے لکھدے نیں:
اول حمد خدا دا ورد کیجئے، عشق کیتا سو جگ دا مول میاں
پہلوں آپ ہی رب نے عشق کیتا، معشوق ہے نبی رسول میاں
وارث شاہ نے ایس بند وچ کائنات دے وجود دی وجہ “عشق” نوں قرار دتا اے۔ اوہ کہندے نیں کہ کائنات دا پہلا خمیر عشق نال ہی تیار ہویا اے۔ رب نے سب توں پہلاں خود عشق کیتا تے اپنے محبوب ﷺ نوں پیدا کیتا۔ ایس نظریے نال اوہ انسانی عشق (ہیر رانجھا) نوں وی اک پاکیزہ تے آفاقی حقیقت نال جوڑ دیندے نیں۔ اوہناں دی نعت وچ عقیدت تے فکری گہرائی دا امتزاج ملدا اے، جس وچ اوہ حضور ﷺ نوں کائنات دا مرکز تے محور مندے نیں۔ ایہی اوہ نکتہ اے جیہڑا وارث شاہ دے قصے نوں محض اک دنیاوی کہانی توں چک کے تصوف تے معرفت دے درجے تے لے جاندا اے۔
ii- نعتِ رسولِ مقبول ﷺ
وارث شاہ اپنی عقیدت دا اظہار کردے ہوئے حضور اکرم ﷺ دی شان وچ جیہڑے کلمات ادا کردے نیں، اوہ اوہناں دی گہری روحانی وابستگی دا ثبوت نیں۔ اوہ فرماندے نیں:
ڈوئی نعت رسول مقبول والی، جیں دے حق نزول لولاک کیتا
خاکی آکھ کے مرتبہ وڈا دتا، سبھ خلق دے عیب تھیں پاک کیتا
ایس بند وچ وارث شاہ نے “لولاک” (اگر آپ ﷺ نہ ہوندے تے میں کائنات پیدا نہ کردا) دے تصور نوں پیش کیتا اے۔ اوہ کہندے نیں کہ اللہ تعالیٰ نے حضور ﷺ نوں انسان (خاکی) بنا کے بھیجیا پر اوہناں نوں ایسا بلند مرتبہ عطا کیتا جیہڑا کسے ہور نوں حاصل نہیں۔ اوہناں دی ذات نوں ہر قسم دے عیب توں پاک کر کے کائنات لئی رحمت بنا دتا۔ ایہہ نعت وارث شاہ دے قصے دی فکری بنیاد نوں مضبوط کردی اے کہ اصل کامیابی حضور ﷺ دی پیروی وچ اے۔
iii- وجہِ تصنیف
وارث شاہ نے ایس عظیم قصے دی تصنیف دی وجہ وی بیان کیتی اے، جس توں پتہ لگدا اے کہ ایہہ فن پارہ کسے خاص مقصد لئی تخلیق کیتا گیا سی۔ اوہ لکھدے نیں:
یاراں اساں نوں آن سوال کیتا، عشق ہیر دا نواں بنائیے جی
ایس پریم دی جھوک دا سب قصہ، جیبھ سوہنی نال سنائیے جی
وارث شاہ دے مطابق اوہناں دے مخلص دوستاں نے ایہہ خواہش ظاہر کیتی سی کہ ہیر دا قصہ جیہڑا پہلے وی موجود سی، اوہنوں اک نویں تے سوہنے انداز وچ بیان کیتا جاوے۔ اوہ ایس “پریم دی جھوک” (محبت دی بستی) نوں ایسی زبان نال بیان کرنا چاہندے سن جیہڑی سحر انگیز ہووے۔ اگے فرماؤندے نیں:
حکم من کے سجناں پیاریاں دا، قصہ عجب بہار دا جوڑیا اے
فقرہ جوڑ کے خوب درست کیتا، نواں پھل گلاب دا توڑیا اے
وارث شاہ نے اپنے دوستاں دا حکم سر متھے رکھ کے ایس قصے نوں ایسی مہارت نال ترتیب دتا کہ ایہہ ادب دی دنیا وچ “گلاب دے نویں پھل” وانگ تر و تازہ تے خوشبودار لگدا اے۔ اوہناں دا ایہہ فقرہ جوڑن دا انداز ای اوہناں دی لافانی شہرت دا باعث بنیا۔
iv- قادر الکلامی
وارث شاہ دی سب توں وڈی فنی خوبی اوہناں دی قادر الکلامی اے۔ اوہناں دا اندازِ بیاں، ترتیب، ترکیباں، اصطلاحاں تے علامت دی ورتوں روزمرہ دی زندگی نال جڑی ہوئی اے، پر اوہناں وچ اک خاص گہرائی اے۔ اوہناں نے مشکل ترین جذباتی کیفیات نوں نہایت آسان لفظاں وچ بیان کیتا اے، پر اوہناں وچ بلا دا اثر اے۔
اوہناں دی قادر الکلامی دا اندازہ ایس بند توں لایا جا سکدا اے جتھے اوہ معاشرتی برائیاں تے بددعاواں دے ذریعے انسانی جذبات دی عکاسی کردے نیں:
اماں بس کر گالیاں دے ناہیں، گالی دتیاں وڈا پاپ آوے
بَن دب دی پٹی بہت بری، دھیاں ملدیاں وڈا سراپ آوے
لے جائیں جیٹاں بھٹی نوں، کوئی غیب دا سول کہ تاپ آوے
وارث شاہ نہ مڑاں رنجھیڑے توں، بھانویں باپ دے باپ دا باپ آوے
ایس بند وچ وارث شاہ نے نہ صرف پنجاب دی گھریلو زبان (گالیاں، سراپ، تاپ) دی ورتوں کیتی اے بلکہ ہیر دے کردار دی استقامت نوں وی واضع کیتا اے۔ اوہناں دے لفظاں دی کاٹ ایسی اے کہ قاری خود نوں قصے دا حصہ محسوس کرن لگدا اے۔ اوہناں دی قادر الکلامی دا کمال ایہہ اے کہ اوہناں نے پنجاب دے محاورے نوں ادبی وقار عطا کیتا تے دکھا دتا کہ اک سچا شاعر حالات تے لفظاں نوں اپنی مرضی مطابق ڈھال سکدا اے۔ اوہناں دا دعویٰ کہ کوئی وی اوہناں نوں اپنے مقصد توں نہیں ہٹا سکدا (بھانویں باپ دا باپ آوے)، اوہناں دے فن دی خود اعتمادی دا منہ بولدا ثبوت اے۔
v- سراپا نگاری
وارث شاہ نوں “پنجاب دا مصور شاعر” ایس لئی آکھیا جاندا اے کہ اوہ لفظاں دے ذریعے ایسی جیندیاں جاگدیاں تصویراں بناندے نیں کہ قاری دیاں اکھاں دے سامنے پورا منظر آ جاندا اے۔ ہیر دے حسن دی سراپا نگاری کردے ہوئے اوہناں نے پنجاب دی رہتل تے فطرت توں جیہڑیاں تشبیہاں لئیاں نیں، اوہ بے مثال نیں۔ اوہ لکھدے نیں:
ہونٹھ سرخ یاقوت جیہوں لعل چمکن، ٹھوڈی سیب ولائتی سار وچوں
نک الف حسینی دا پپلا سی، زلف ناگ خزانے دی بار وچوں
دند چنبے دی لڑی کہ ہنس موتی، دانے نکلے حسن انار وچوں
لکھی چین کشمیر تصویر جٹی، قد سرو بہشت گلزار وچوں
گردن کونج دی طرحاں انگلاں رواں پھلیاں، ہتھ کولڑے برگ چنار وچوں
سرخی ہونٹھاں دی لوہڑ دنداسڑے دا، خوجےخنجر کھتری قتل بازار وچوں
ایس بند وچ وارث شاہ نے ہیر دے حسن دے اک اک انگ نوں بیان کیتا اے۔ ہونٹھاں نوں یاقوت تے لعل نال، ٹھوڈی نوں ولائتی سیب نال، تے نک نوں “الف” نال تشبیہ دے کے اک مکمل نقشہ کھچیا اے۔ زلفاں نوں خزانے دا ناگ کہنا تے گردن نوں کونج وانگ لمی دسنا اوہناں دی مشاہدہ کاری دا کمال اے۔ ایہہ سراپا نگاری محض جسمانی نمائش نہیں بلکہ جمالیاتی تسکین دا اک ایسا ذریعہ اے جیہڑا قصے دے رومانی حسن نوں چار چن لا دیندا اے۔
vi- معرفت
وارث شاہ صرف اک قصہ گو نہیں سن بلکہ اوہ اک عارف باللہ وی سن۔ اوہناں دے کلام وچ معرفت تے تصوف دے دریا وگدے نیں۔ اوہناں دے نزدیک انسانی وجود دی حقیقت اوہناں دے عمل تے نیت وچ چھپی ہوئی اے۔ اوہ فرماندے نیں:
اندر خاص جے عمل نہ نیک ہوون، انسان کہاون دا زوف ہے نی
عملاں باہجھ درگاہ وچ بین لولے، لوکاں وچ حیائی وارث نشان ہویا
وارث شاہ دا ایہہ پیغام بڑا واضح اے کہ جے انسان دے اندر دا عمل نیک نہیں، تے اوہدا انسان کہلوانا فضول اے۔ اوہناں دے نزدیک اللہ دی بارگاہ وچ صرف اوہو سرخرو ہون گے جنہاں دے پلے عملاں دی کمائی ہوئے گی۔ بغیر نیک اعمال دے انسان ایس دنیا تے آخرت وچ “لولے” یعنی اپاہج دے برابر اے۔ ایہہ اخلاقی درس اوہناں دے قصے نوں اک درسی کتاب دا درجہ عطا کردا اے۔
vii- عشق دا تصور
وارث شاہ دے ہاں عشق اک آفاقی قوت اے جیہڑی انسان نوں فنا توں بقا ول لے جاندی اے۔ اوہناں دے نزدیک عشق دا رتبہ بہت بلند اے تے ایہہ راستہ نہایت کٹھن تے “پینڈا اوکھا” اے۔ اوہ عشق دی عظمت بیان کردے ہوئے لکھدے نیں:
عشق پیر فقیر دا مرتبہ ای، مرد عشق دا بھلا رنجھول میاں
کھلے تنہاں دے باب قلوب اندر، جنہاں کیتا اے عشق قبول میاں
وارث شاہ دے مطابق عشق کوئی عام جذبہ نہیں بلکہ ایہہ پیراں فقیراں دا مرتبہ اے۔ جیہڑا شخص سچے دل نال عشق دی راہ اختیار کردا اے، اوہنوں ظاہری دکھ تے تکلیفاں (رنجھول) تاں سہنی پیندیاں نیں، پر ایہہ عشق اوہدے دل دے بوہے (بابِ قلوب) کھول دیندا اے۔ یعنی عشق ہی اوہ کنجی اے جس نال معرفتِ الٰہی دے دروازے کھلدے نیں تے انسان نوں کائنات دے حقیقی رازاں دی پہچان ہوندی اے۔
viii- اخلاقیات
وارث شاہ اک عظیم صوفی شاعر ہون دے نال نال اک بہت وڈے مصلح وی سن۔ اوہناں دے نزدیک زندگی دا اصل مقصد سچائی، یقین تے نیک اعمال نیں۔ اوہناں دی اخلاقی فکر دا نچوڑ درج ذیل اشعار وچ نظر آؤندا اے:
جیہڑے صدق یقین تے رہن ثابت، رب بخشدا تنہاں وڈیائیاں نی
وارث شاہ اوہ سدا ہی جیوندے نیں، جنہاں کیتیاں نیک کمائیاں نی
وارث شاہ کہندے نیں کہ جیہڑے لوک اپنے مقصد، ایمان تے سچائی (صدق و یقین) تے قائم رہندے نیں، اللہ تعالیٰ اوہناں نوں دنیا تے آخرت وچ عزت و عظمت عطا کردا اے۔ اوہناں دے نزدیک موت صرف جسم دی ہوند اے، پر جیہڑے لوک نیک عمل تے انسانیت دی خدمت (نیک کمائیاں) کر جاندے نیں، اوہ تاریخ دے پنیاں تے ہمیشہ لئی زندہ رہندے نیں۔
اوہ انسانی کردار دی پاکیزگی تے عمل دے اثر نوں بیان کردے ہوئے ہور لکھدے نیں:
وارث فعلاں دے نال خوار ہندے، بندے پاک تھیں جمدے نیں
ایس مصرعے وچ اوہ اک وڈی نفسیاتی تے اخلاقی حقیقت ول اشارہ کردے نیں کہ انسان پیدائشی طور تے پاک ہوندا اے، پر اوہدے برے فعل تے کرتوت ای اوہنوں معاشرے وچ خوار تے رسوا کردے نیں۔ اپنی ذات دے محاسبے دے حوالے نال اوہناں دا ایہہ قول ضرب المثل دی حیثیت رکھدا اے:
وارث شاہ جے کسے دا برا کیتو، جاگو اندروں جھوٹا سی نی
وارث شاہ دا فلسفہ ایہہ اے کہ جے تسی کسے نال برائی کردے او، تے تہاڈا اپنا ضمیر (اندر دا جاگو) تہانوں جھوٹا ثابت کر دیندا اے۔ ایہہ اندر دی عدالت ای انسان نوں سچے رستے ول موڑدی اے۔
ix- انسانی جذبات دی عکاسی
وارث شاہ نوں انسانی جذبات دا نبض شناس آکھیا جاندا اے۔ اوہناں نے ہیر، رانجھا تے دوجے کرداراں دے ذریعے محبت، دکھ، جدائی تے وفاداری دے جذبات نوں ایسی زبان دتی اے کہ قاری اوہناں جذبات نوں اپنے دل وچ محسوس کردا اے۔
جدوں رانجھا اپنی محبت دی خاطر سب کچھ قربان کر دیندا اے، تے اوہدی جذباتی کیفیت نوں وارث شاہ نے اینج بیان کیتا اے:
لے وے رانجھنا رب نوں سونپیا ای، ساڈے حال تھیں دوستی بس ہوئی
مینوں بابے دی قسم رانجھیا وے، میرے ماں جئے تدھ تھیں مکھ موڑاں
ترے بیٹھ ویاہ لے گئے کھیڑے، داڑھی برہے دے وچ فنا بیٹھوں
ایس کلام وچ محبت دی شدت تے سماجی رکاوٹاں دے درمیان پسے ہوئے انسان دی تڑپ نظر آؤندی اے۔ ہیر دا رانجھے نوں رب دے حوالے کرنا تے اپنی وفاداری دا یقین دلانا (ماں جئے مکھ موڑنا) انتہا دی جذباتی عکاسی اے۔ “داڑھی برہے دے وچ فنا بیٹھوں” دا استعارہ رانجھے دی اوس بربادی تے دکھ نوں ظاہر کردا اے جیہڑا اوہنے عشق وچ جھیلیا۔
محبت دے داغ تے اوہدی لافانی حیثیت دے بارے وچ وارث شاہ فرماؤندے نیں:
داغ امب دی رس دے لاہنے ناہیں، داغ عشق دا کدھی نہیں جاندا میاں
ہور سو گلاں منظور ہوئیاں، رانجھے چاک تھیں رہنا نہ جاندا میاں
وارث شاہ کہندے نیں کہ جس طرح امب دے رس دا داغ مشکل نال لہندا اے، عشق دا داغ تے اوہدوں وی گہرا اے، ایہہ روح تے لگدا اے تے کدی نہیں مٹدا۔ اوہ ہیر دے ارادے دی پختگی دکھاندے نیں کہ اوہنوں دنیا دیاں سو گلاں تے مصیبتاں قبول نیں، پر اوہ اپنے رانجھے (چاک) توں جدا ہونا کدی وی قبول نہیں کر سکدی۔ ایہہ جذباتی پختگی ای وارث شاہ دے کرداراں نوں لازوال بناندی اے۔
x- منظر نگاری
وارث شاہ نوں “پنجاب دا مصور شاعر” ایس لئی آکھیا جاندا اے کیونکہ اوہناں دے لفظاں وچ تصویر بولدی اے۔ اوہناں نے پنجاب دے پینڈو جیون، سویر دے مناظر تے لوکاں دے روزمرہ دے کماں نوں نہایت خوبصورتی نال بیان کیتا اے۔ جدوں اوہ پوہ پھٹن تے سویر دے ویلے دی عکاسی کردے نیں، تاں قاری نوں ایہہ سب کجھ اپنی اکھاں سامنے نظر آؤندا اے:
چڑی چوکڑی نال جاں ٹر پاندھی، پئیاں دودھ دے وچ مدھانیاں نی
ہوئی صبح صادق جدوں آن روشن، تدوں لالیاں آن جھلانیاں نی
ایس بند وچ وارث شاہ نے دیہاتی پنجاب دی اک مثالی سویر دا نقشہ کھچیا اے۔ چڑیاں دا چوکنا، مسافراں دا راہے پینا، تے گھراں وچ دودھ رڑکنا اوہناں دی مشاہدہ کاری دا ثبوت اے۔ اگے اوہ لکھدے نیں:
پانی لان نوں کامیاں کھوہ جوتے، بیٹھے گاہ دے لین جھلانیاں نی
وضو ساز کے زاہداں پھڑی تسبی، بانگاں مسجدی کہیاں ملوانیاں نی
ایتھے کساناں دا کھوہ جوتنا تے زاہداں دا عبادت لئی اٹھنا پنجاب دے معاشرتی تے مذہبی میل نوں ظاہر کردا اے۔ وارث شاہ دی منظر نگاری وچ حقیقت پسندی تے جمالیات دا ایسا امتزاج ملدا ہے جیہڑا کسے ہور شاعر دے ہاں بوہت گھٹ اے۔
xi- تلمیحاں
تلمیح دا مطلب ہے کہ شاعر اپنے کلام وچ کسے تاریخی، مذہبی یا قرآنی واقعے ول اشارہ کرے۔ وارث شاہ نے اپنے قصے وچ قرآنی قصیاں تے تاریخی حوالے دے ذریعے اپنی شاعری نوں روحانی وقار بخشیا اے۔ اوہ اللہ تعالیٰ دی قدرت تے اوہدے قہر و غضب نوں تلمیحاں دے ذریعے اینج بیان کردے نیں:
ربا اوہ پائیں قہر شہر تے، جیہڑا گھت فرعون ڈبایائی
جیہڑا نازل ہویا قریش تے، اوہنوں گھت شرینہ چروایائی
جیہڑے قہر دا یونس تے پیا بدل، اوہنوں ڈبھرے توں نکلوایائی
جیہڑے قہرت غضب دی پکڑ کاتی، اسماعیل نوں ذبح کرایائی
جیہڑے قہر دے نال یزیدیاں توں، امام حسین نوں چا کھپایائی
ایس کلام وچ وارث شاہ نے فرعون دی غرقابی، حضرت یونسؑ دی مچھی دے ڈھڈ وچ رہنا، حضرت اسماعیلؑ دی قربانی تے سانحہ کربلا ورگے عظیم تاریخی واقعات نوں بطور تلمیح ورتیا اے۔ ایہہ تلمیحاں نہ صرف کلام دے اثر وچ اضافہ کردیاں نیں بلکہ وارث شاہ دے گہرے مذہبی مطالعے دی وی عکاسی کردیاں نیں۔
xii- تمثیلی رنگ
وارث شاہ دی “ہیر” صرف اک عشق دی داستان نہیں، بلکہ ایہہ اک “تمثیل” (Allegory) اے۔ تمثیل توں مراد ایہہ ہے کہ کہانی دے ظاہری کردار کسے لکے ہوئے باطنی یا روحانی مطلب دی عکاسی کر رہے ہون۔ وارث شاہ نے قصے دے آخر وچ خود ایہہ راز کھولیا اے:
ایہہ روح قلوبت دا ذکر سارا نال عقل دے میل ملایائی
وارث شاہ دے نزدیک ہیر “روح” دی علامت ہے تے رانجھا “عقل” یا “حق” دی پہچان اے۔ اوہناں نے مادی عشق دے پردے وچ انسانی روح دی تڑپ تے اوہدی اللہ ول واپسی دے سفر نوں بیان کیتا اے۔ جے اسیں ایہہ کہئے کہ وارث شاہ نے مادی راہواں توں لنگھ کے روحانی انبر دی ٹیسی تک اپڑن دا چارہ کیتا ہے، تاں ایہہ بالکل درست ہوئے گا۔ اوہناں دا کلام مجاز توں حقیقت ول سفر دا اک بہترین رستہ اے۔
xiii- وارث شاہ دی سلاہنا / اپنی رائے
وارث شاہ نے اپنے قصے دے چھیکڑ وچ ناں صرف اپنے فن دی پختگی دا اعتراف کیتا اے، بلکہ ایہہ وی واضع کیتا اے کہ ایہہ تخلیق رہندی دنیا تیکر قائم رہوے گی۔ اوہناں دی خود اعتمادی اوہناں دے کلام دے معیار توں چھلکدی اے۔ اوہ اپنے فقرے دی بناوٹ تے لفظاں دی چون دے بارے وچ لکھدے نیں:
فقرہ جوڑ کے خوب درست کیتا…
وارث شاہ دے نزدیک شاعری صرف تک بندی دا ناں نہیں، بلکہ فقرے نوں اک خاص ترتیب تے سلیقے نال جوڑن دا فن اے۔ اوہناں نے “ہیر” دے اک اک مصرعے نوں اینی محنت تے عرق ریزی نال تراشیا اے کہ اوہ پنجابی ادب دا اک انمول ہیرا بن گیا اے۔ اوہناں دی ایہہ سلاہنا محض لفظی دعویٰ نہیں، بلکہ اک ایسی حقیقت اے جس دی تصدیق پچھلے تن سو سالاں توں پنجابی ادب دے نقاد تے قارئین کر رہے نیں۔
قصے دے اختتام ول ودھدے ہوئے وارث شاہ اپنی محنت دا ثمر بیان کردے ہوئے فرماؤندے نیں:
پَرکھ شعر دی آپ کر لین شاعر، گھوڑا پھیریا وچ نخاس دے میں
پڑھن گھبرو دیس وچ خوش ہو کے، پھل بیجیا واسطے باس دے میں
وارث شاہ نے اپنی شاعری نوں اک ایسے اصیل گھوڑے نال تشبیہ دتی اے جس نوں اوہناں نے “نخاس” (منڈی یا بازارِ سخن) وچ دوڑا دتا اے تاکہ پرکھن والے (نقاد تے شاعر) خود ایہدی قدر و قیمت دا اندازہ کر سکن۔ اوہناں دا مقصد ناں صرف فن دی نمائش سی، بلکہ اوہ چاہندے سن کہ دیس دے جوان (گھبرو) ایہنوں پڑھ کے خوش ہون تے ایہ توں اثر لین۔ اوہناں دے نزدیک ایہہ قصہ اک ایسے پھل وانگ اے جیہڑا پورے پنجاب نوں اپنی خوشبو (باس) نال مہکا دین لئی بیجیا گیا اے۔
وارث شاہ کی “ہیر”: تعارف اور فنی خوبیاں
وارث شاہ کی “ہیر” پنجابی ادب کا وہ شاہکار ہے جسے پنجابی زبان کی سب سے بڑی اور لافانی تخلیق مانا جاتا ہے۔ اس کتاب کو نہ صرف ایک رومانوی قصے کے طور پر بلکہ پنجاب کی تہذیب، ثقافت اور روحانیت کے انسائیکلوپیڈیا کے طور پر بھی دیکھا جاتا ہے۔ وارث شاہ نے انسانی جذبات کی عکاسی اتنی گہرائی سے کی ہے کہ آج بھی یہ کلام ہر خاص و عام کے دلوں کی دھڑکن ہے۔
تعارف
وارث شاہ پنجاب کے ایک عظیم مصور اور قومی شاعر کے طور پر جانے جاتے ہیں۔ ان کی شاعری میں پنجاب کی مٹی کی خوشبو اور یہاں کے لوگوں کی نفسیات رچی بسی ہوئی ہے۔ ان کی تخلیق “ہیر” کو ادبی حلقوں میں پنجابی میں قرآن کے معنی اور پنجابی زبان کی انجیل کہا جاتا ہے۔ یہ تشبیہ اس لیے دی جاتی ہے کیونکہ وارث شاہ نے قرآنی معارف اور اخلاقی قدروں کو پنجابی کے محاورے میں اتنی خوبصورتی سے ڈھالا ہے کہ یہ ایک آسمانی صحیفے کی طرح مقدس اور جامع لگتی ہے۔ یہ شاہکار 631 بندوں کی شکل میں موجود ہے، جو مثنوی کی صنف میں لکھا گیا ہے۔
وارث شاہ نے اپنی اس لافانی تحریر کے تخلیق ہونے کا پس منظر بھی بیان کیا ہے۔ وہ فرماتے ہیں:
کھرل ہانس دام لک مشہور ملکاں، تتھے شعر کیتا یاراں واسطے میں
اس مصرعے سے پتہ چلتا ہے کہ یہ قصہ انہوں نے کھرل ہانس (ضلع ساہیوال) میں اپنے سنگتیوں اور یاروں کی فرمائش پر نظم کیا تھا۔ وارث شاہ کی علمی قابلیت کا اندازہ ان کی دوسری تحریروں سے بھی لگتا ہے۔ ہیر کے علاوہ ان کی دیگر تحریروں میں قصیدہ بردہ شریف کا پنجابی ترجمہ، معراج نامہ، اشتر نامہ، چوہڑی نامہ، سی حرفی اور دوہرے بھی شامل ہیں، جو ان کے وسیع مطالعے اور دینی علم کے شاہد ہیں۔ قصہ ہیر کو انہوں نے مثنوی کے رنگ میں بندوں کی شکل میں پیش کیا ہے، جس میں ہر بند ایک نئے جذباتی اور سماجی پہلو کو واضح کرتا ہے۔
تنقیدی جائزہ اور فنی خوبیاں
وارث شاہ کی ہیر کو پرکھنے کے لیے بہت سے پہلو ہیں، جن میں ان کا فن، زبان اور فکری نظام شامل ہے۔ ان کی شاعری میں جذبے کی شدت کے ساتھ ساتھ عقل و دانش کی پختگی بھی نظر آتی ہے۔ وہ صرف ایک قصہ گو نہیں تھے، بلکہ ایک معاشرتی مصلح بھی تھے، جنہوں نے اپنے دور کے سماجی ڈھانچے کی بھرپور عکاسی کی۔
i- حمدِ باری تعالیٰ اور نعتِ رسولِ مقبول ﷺ
وارث شاہ نے اپنے قصے کا آغاز روایتی مثنوی کے انداز میں اللہ تعالیٰ کی حمد اور حضور ﷺ کی نعت سے کیا ہے۔ ان کے نزدیک عشقِ حقیقی ہی کائنات کی اصل بنیاد ہے۔ وہ عشق کی اہمیت کو بیان کرتے ہوئے لکھتے ہیں:
اول حمد خدا دا ورد کیجئے، عشق کیتا سو جگ دا مول میاں
پہلوں آپ ہی رب نے عشق کیتا، معشوق ہے نبی رسول میاں
وارث شاہ نے اس بند میں کائنات کے وجود کی وجہ “عشق” کو قرار دیا ہے۔ وہ کہتے ہیں کہ کائنات کا پہلا خمیر عشق ہی سے تیار ہوا ہے۔ رب نے سب سے پہلے خود عشق کیا اور اپنے محبوب ﷺ کو پیدا کیا۔ اس نظریے سے وہ انسانی عشق (ہیر رانجھا) کو بھی ایک پاکیزہ اور آفاقی حقیقت سے جوڑ دیتے ہیں۔ ان کی نعت میں عقیدت اور فکری گہرائی کا امتزاج ملتا ہے، جس میں وہ حضور ﷺ کو کائنات کا مرکز اور محور مانتے ہیں۔ یہی وہ نکتہ ہے جو وارث شاہ کے قصے کو محض ایک دنیاوی کہانی سے اٹھا کر تصوف اور معرفت کے درجے پر لے جاتا ہے۔
ii- نعتِ رسولِ مقبول ﷺ
وارث شاہ اپنی عقیدت کا اظہار کرتے ہوئے حضور اکرم ﷺ کی شان میں جو کلمات ادا کرتے ہیں، وہ ان کی گہری روحانی وابستگی کا ثبوت ہیں۔ وہ فرماتے ہیں:
ڈوئی نعت رسول مقبول والی، جیں دے حق نزول لولاک کیتا
خاکی آکھ کے مرتبہ وڈا دتا، سبھ خلق دے عیب تھیں پاک کیتا
اس بند میں وارث شاہ نے “لولاک” (اگر آپ ﷺ نہ ہوتے تو میں کائنات پیدا نہ کرتا) کے تصور کو پیش کیا ہے۔ وہ کہتے ہیں کہ اللہ تعالیٰ نے حضور ﷺ کو انسان (خاکی) بنا کر بھیجا مگر انہیں ایسا بلند مرتبہ عطا کیا جو کسی اور کو حاصل نہیں۔ ان کی ذات کو ہر قسم کے عیب سے پاک کر کے کائنات کے لیے رحمت بنا دیا۔ یہ نعت وارث شاہ کے قصے کی فکری بنیاد کو مضبوط کرتی ہے کہ اصل کامیابی حضور ﷺ کی پیروی میں ہے۔
iii- وجہِ تصنیف
وارث شاہ نے اس عظیم قصے کی تصنیف کی وجہ بھی بیان کی ہے، جس سے پتہ چلتا ہے کہ یہ فن پارہ کسی خاص مقصد کے لیے تخلیق کیا گیا تھا۔ وہ لکھتے ہیں:
یاراں اساں نوں آن سوال کیتا، عشق ہیر دا نواں بنائیے جی
ایس پریم دی جھوک دا سب قصہ، جیبھ سوہنی نال سنائیے جی
وارث شاہ کے مطابق ان کے مخلص دوستوں نے یہ خواہش ظاہر کی تھی کہ ہیر کا قصہ جو پہلے بھی موجود تھا، اسے ایک نئے اور خوبصورت انداز میں بیان کیا جائے۔ وہ اس “پریم دی جھوک” (محبت کی بستی) کو ایسی زبان سے بیان کرنا چاہتے تھے جو سحر انگیز ہو۔ آگے فرماتے ہیں:
حکم من کے سجناں پیاریاں دا، قصہ عجب بہار دا جوڑیا اے
فقرہ جوڑ کے خوب درست کیتا، نواں پھل گلاب دا توڑیا اے
وارث شاہ نے اپنے دوستوں کا حکم سر آنکھوں پر رکھ کر اس قصے کو ایسی مہارت سے ترتیب دیا کہ یہ ادب کی دنیا میں “گلاب کے نئے پھل” کی طرح تر و تازہ اور خوشبودار لگتا ہے۔ ان کا یہ فقرہ جوڑنے کا انداز ہی ان کی لافانی شہرت کا باعث بنا۔
iv- قادر الکلامی
وارث شاہ کی سب سے بڑی فنی خوبی ان کی قادر الکلامی ہے۔ ان کا اندازِ بیاں، ترتیب، ترکیبیں، اصطلاحیں اور علامت کا استعمال روزمرہ کی زندگی سے جڑا ہوا ہے، مگر ان میں ایک خاص گہرائی ہے۔ انہوں نے مشکل ترین جذباتی کیفیات کو نہایت آسان الفاظ میں بیان کیا ہے، مگر ان میں بلا کا اثر ہے۔
ان کی قادر الکلامی کا اندازہ اس بند سے لگایا جا سکتا ہے جہاں وہ معاشرتی برائیوں اور بددعاؤں کے ذریعے انسانی جذبات کی عکاسی کرتے ہیں:
اماں بس کر گالیاں دے ناہیں، گالی دتیاں وڈا پاپ آوے
بَن دب دی پٹی بہت بری، دھیاں ملدیاں وڈا سراپ آوے
لے جائیں جیٹاں بھٹی نوں، کوئی غیب دا سول کہ تاپ آوے
وارث شاہ نہ مڑاں رنجھیڑے توں، بھانویں باپ دے باپ دا باپ آوے
اس بند میں وارث شاہ نے نہ صرف پنجاب کی گھریلو زبان (گالیاں، سراپ، تاپ) کا استعمال کیا ہے بلکہ ہیر کے کردار کی استقامت کو بھی واضح کیا ہے۔ ان کے الفاظ کی کاٹ ایسی ہے کہ قاری خود کو قصے کا حصہ محسوس کرنے لگتا ہے۔ ان کی قادر الکلامی کا کمال یہ ہے کہ انہوں نے پنجاب کے محاورے کو ادبی وقار عطا کیا اور دکھا دیا کہ ایک سچا شاعر حالات اور الفاظ کو اپنی مرضی کے مطابق ڈھال سکتا ہے۔ ان کا دعویٰ کہ کوئی بھی انہیں اپنے مقصد سے نہیں ہٹا سکتا (بھانویں باپ دا باپ آوے)، ان کے فن کی خود اعتمادی کا منہ بولتا ثبوت ہے۔
v- سراپا نگاری
وارث شاہ کو “پنجاب کا مصور شاعر” اس لیے کہا جاتا ہے کہ وہ الفاظ کے ذریعے ایسی جیتی جاگتی تصویریں بناتے ہیں کہ قاری کی آنکھوں کے سامنے پورا منظر آ جاتا ہے۔ ہیر کے حسن کی سراپا نگاری کرتے ہوئے انہوں نے پنجاب کی ثقافت اور فطرت سے جو تشبیہیں لی ہیں، وہ بے مثال ہیں۔ وہ لکھتے ہیں:
ہونٹھ سرخ یاقوت جیہوں لعل چمکن، ٹھوڈی سیب ولائتی سار وچوں
نک الف حسینی دا پپلا سی، زلف ناگ خزانے دی بار وچوں
دند چنبے دی لڑی کہ ہنس موتی، دانے نکلے حسن انار وچوں
لکھی چین کشمیر تصویر جٹی، قد سرو بہشت گلزار وچوں
گردن کونج دی طرحاں انگلاں رواں پھلیاں، ہتھ کولڑے برگ چنار وچوں
سرخی ہونٹھاں دی لوہڑ دنداسڑے دا، خوجےخنجر کھتری قتل بازار وچوں
اس بند میں وارث شاہ نے ہیر کے حسن کے ایک ایک عضو کو بیان کیا ہے۔ ہونٹوں کو یاقوت اور لعل سے، ٹھوڑی کو ولائتی سیب سے، اور ناک کو “الف” سے تشبیہ دے کر ایک مکمل نقشہ کھینچا ہے۔ زلفوں کو خزانے کا ناگ کہنا اور گردن کو کونج کی طرح لمبی بتانا ان کے مشاہدے کا کمال ہے۔ یہ سراپا نگاری محض جسمانی نمائش نہیں بلکہ جمالیاتی تسکین کا ایک ایسا ذریعہ ہے جو قصے کے رومانی حسن کو چار چاند لگا دیتا ہے۔
vi- معرفت
وارث شاہ صرف ایک قصہ گو نہیں تھے بلکہ وہ ایک عارف باللہ بھی تھے۔ ان کے کلام میں معرفت اور تصوف کے دریا بہتے ہیں۔ ان کے نزدیک انسانی وجود کی حقیقت ان کے عمل اور نیت میں چھپی ہوئی ہے۔ وہ فرماتے ہیں:
اندر خاص جے عمل نہ نیک ہوون، انسان کہاون دا زوف ہے نی
عملاں باہجھ درگاہ وچ بین لولے، لوکاں وچ حیائی وارث نشان ہویا
وارث شاہ کا یہ پیغام بہت واضح ہے کہ اگر انسان کے اندر کا عمل نیک نہیں، تو اس کا انسان کہلوانا فضول ہے۔ ان کے نزدیک اللہ کی بارگاہ میں صرف وہی سرخرو ہوں گے جن کے پاس اعمال کی کمائی ہوگی۔ بغیر نیک اعمال کے انسان اس دنیا اور آخرت میں “لولے” یعنی اپاہج کے برابر ہے۔ یہ اخلاقی درس ان کے قصے کو ایک درسی کتاب کا درجہ عطا کرتا ہے۔
vii- عشق کا تصور
وارث شاہ کے ہاں عشق ایک آفاقی قوت ہے جو انسان کو فنا سے بقا کی طرف لے جاتی ہے۔ ان کے نزدیک عشق کا مرتبہ بہت بلند ہے اور یہ راستہ نہایت کٹھن اور “پینڈا اوکھا” ہے۔ وہ عشق کی عظمت بیان کرتے ہوئے لکھتے ہیں:
عشق پیر فقیر دا مرتبہ ای، مرد عشق دا بھلا رنجھول میاں
کھلے تنہاں دے باب قلوب اندر، جنہاں کیتا اے عشق قبول میاں
وارث شاہ کے مطابق عشق کوئی عام جذبہ نہیں بلکہ یہ پیروں فقیروں کا مرتبہ ہے۔ جو شخص سچے دل سے عشق کی راہ اختیار کرتا ہے، اسے ظاہری دکھ اور تکلیفیں (رنجھول) تو سہنی پڑتی ہیں، مگر یہ عشق اس کے دل کے دروازے (بابِ قلوب) کھول دیتا ہے۔ یعنی عشق ہی وہ کنجی ہے جس سے معرفتِ الٰہی کے دروازے کھلتے ہیں اور انسان کو کائنات کے حقیقی رازوں کی پہچان ہوتی ہے۔
viii- اخلاقیات
وارث شاہ ایک عظیم صوفی شاعر ہونے کے ساتھ ساتھ ایک بہت بڑے مصلح بھی تھے۔ ان کے نزدیک زندگی کا اصل مقصد سچائی، یقین اور نیک اعمال ہیں۔ ان کی اخلاقی فکر کا نچوڑ درج ذیل اشعار میں نظر آتا ہے:
جیہڑے صدق یقین تے رہن ثابت، رب بخشدا تنہاں وڈیائیاں نی
وارث شاہ اوہ سدا ہی جیوندے نیں، جنہاں کیتیاں نیک کمائیاں نی
وارث شاہ کہتے ہیں کہ جو لوگ اپنے مقصد، ایمان اور سچائی (صدق و یقین) پر قائم رہتے ہیں، اللہ تعالیٰ انہیں دنیا اور آخرت میں عزت و عظمت عطا کرتا ہے۔ ان کے نزدیک موت صرف جسم کی ہوتی ہے، مگر جو لوگ نیک عمل اور انسانیت کی خدمت (نیک کمائیاں) کر جاتے ہیں، وہ تاریخ کے اوراق پر ہمیشہ کے لیے زندہ رہتے ہیں۔
وہ انسانی کردار کی پاکیزگی اور عمل کے اثر کو بیان کرتے ہوئے مزید لکھتے ہیں:
وارث فعلاں دے نال خوار ہندے، بندے پاک تھیں جمدے نیں
اس مصرعے میں وہ ایک بڑی نفسیاتی اور اخلاقی حقیقت کی طرف اشارہ کرتے ہیں کہ انسان پیدائشی طور پر پاک ہوتا ہے، مگر اس کے برے فعل اور کرتوت ہی اسے معاشرے میں خوار اور رسوا کرتے ہیں۔ اپنی ذات کے محاسبے کے حوالے سے ان کا یہ قول ضرب المثل کی حیثیت رکھتا ہے:
وارث شاہ جے کسے دا برا کیتو، جاگو اندروں جھوٹا سی نی
وارث شاہ کا فلسفہ یہ ہے کہ اگر آپ کسی کے ساتھ برائی کریں، تو آپ کا اپنا ضمیر (اندر کا جاگو) آپ کو جھوٹا ثابت کر دیتا ہے۔ یہ اندر کی عدالت ہی انسان کو سچے راستے کی طرف موڑتی ہے۔
ix- انسانی جذبات کی عکاسی
وارث شاہ کو انسانی جذبات کا نبض شناس کہا جاتا ہے۔ انہوں نے ہیر، رانجھا اور دوسرے کرداروں کے ذریعے محبت، دکھ، جدائی اور وفاداری کے جذبات کو ایسی زبان دی ہے کہ قاری ان جذبات کو اپنے دل میں محسوس کرتا ہے۔
جب رانجھا اپنی محبت کی خاطر سب کچھ قربان کر دیتا ہے، تو اس کی جذباتی کیفیت کو وارث شاہ نے یوں بیان کیا ہے:
لے وے رانجھنا رب نوں سونپیا ای، ساڈے حال تھیں دوستی بس ہوئی
مینوں بابے دی قسم رانجھیا وے، میرے ماں جئے تدھ تھیں مکھ موڑاں
ترے بیٹھ ویاہ لے گئے کھیڑے، داڑھی برہے دے وچ فنا بیٹھوں
اس کلام میں محبت کی شدت اور سماجی رکاوٹوں کے درمیان پسے ہوئے انسان کی تڑپ نظر آتی ہے۔ ہیر کا رانجھے کو رب کے حوالے کرنا اور اپنی وفاداری کا یقین دلانا (ماں جئے مکھ موڑنا) انتہا کی جذباتی عکاسی ہے۔ “داڑھی برہے دے وچ فنا بیٹھوں” کا استعارہ رانجھے کی اس بربادی اور دکھ کو ظاہر کرتا ہے جو اس نے عشق میں جھیلا۔
محبت کے داغ اور اس کی لافانی حیثیت کے بارے میں وارث شاہ فرماتے ہیں:
داغ امب دی رس دے لاہنے ناہیں، داغ عشق دا کدھی نہیں جاندا میاں
ہور سو گلاں منظور ہوئیاں، رانجھے چاک تھیں رہنا نہ جاندا میاں
وارث شاہ کہتے ہیں کہ جس طرح آم کے رس کا داغ مشکل سے اترتا ہے، عشق کا داغ تو اس سے بھی گہرا ہے، یہ روح پر لگتا ہے اور کبھی نہیں مٹتا۔ وہ ہیر کے ارادے کی پختگی دکھاتے ہیں کہ اسے دنیا کی سو باتیں اور مصیبتیں قبول ہیں، مگر وہ اپنے رانجھے (چاک) سے جدا ہونا کبھی قبول نہیں کر سکتی۔ یہ جذباتی پختگی ہی وارث شاہ کے کرداروں کو لازوال بناتی ہے۔
x- منظر نگاری
وارث شاہ کو “پنجاب کا مصور شاعر” اس لیے کہا جاتا ہے کیونکہ ان کے الفاظ میں تصویر بولتی ہے۔ انہوں نے پنجاب کی دیہاتی زندگی، صبح کے مناظر اور لوگوں کے روزمرہ کے کاموں کو نہایت خوبصورتی سے بیان کیا ہے۔ جب وہ پوہ پھٹنے اور صبح کے وقت کی عکاسی کرتے ہیں، تو قاری کو یہ سب کچھ اپنی آنکھوں سامنے نظر آتا ہے:
چڑی چوکڑی نال جاں ٹر پاندھی، پئیاں دودھ دے وچ مدھانیاں نی
ہوئی صبح صادق جدوں آن روشن، تدوں لالیاں آن جھلانیاں نی
اس بند میں وارث شاہ نے دیہاتی پنجاب کی ایک مثالی صبح کا نقشہ کھینچا ہے۔ چڑیوں کا چہچہانا، مسافروں کا راہی ہونا، اور گھروں میں دودھ بلونا ان کے مشاہدے کا ثبوت ہے۔ آگے وہ لکھتے ہیں:
پانی لان نوں کامیاں کھوہ جوتے، بیٹھے گاہ دے لین جھلانیاں نی
وضو ساز کے زاہداں پھڑی تسبی، بانگاں مسجدی کہیاں ملوانیاں نی
یہاں کسانوں کا کنواں جوتنا اور زاہدوں کا عبادت کے لیے اٹھنا پنجاب کے معاشرتی اور مذہبی میلان کو ظاہر کرتا ہے۔ وارث شاہ کی منظر نگاری میں حقیقت پسندی اور جمالیات کا ایسا امتزاج ملتا ہے جو کسی اور شاعر کے ہاں بہت کم ہے۔
xi- تلمیحات
تلمیح کا مطلب ہے کہ شاعر اپنے کلام میں کسی تاریخی، مذہبی یا قرآنی واقعے کی طرف اشارہ کرے۔ وارث شاہ نے اپنے قصے میں قرآنی قصوں اور تاریخی حوالوں کے ذریعے اپنی شاعری کو روحانی وقار بخشا ہے۔ وہ اللہ تعالیٰ کی قدرت اور اس کے قہر و غضب کو تلمیحات کے ذریعے یوں بیان کرتے ہیں:
ربا اوہ پائیں قہر شہر تے، جیہڑا گھت فرعون ڈبایائی
جیہڑا نازل ہویا قریش تے، اوہنوں گھت شرینہ چروایائی
جیہڑے قہر دا یونس تے پیا بدل، اوہنوں ڈبھرے توں نکلوایائی
جیہڑے قہرت غضب دی پکڑ کاتی، اسماعیل نوں ذبح کرایائی
جیہڑے قہر دے نال یزیدیاں توں، امام حسین نوں چا کھپایائی
اس کلام میں وارث شاہ نے فرعون کی غرقابی، حضرت یونس علیہ السلام کا مچھلی کے پیٹ میں رہنا، حضرت اسماعیل علیہ السلام کی قربانی اور سانحہ کربلا جیسے عظیم تاریخی واقعات کو بطور تلمیح استعمال کیا ہے۔ یہ تلمیحات نہ صرف کلام کے اثر میں اضافہ کرتی ہیں بلکہ وارث شاہ کے گہرے مذہبی مطالعے کی بھی عکاسی کرتی ہیں۔
xii- تمثیلی رنگ
وارث شاہ کی “ہیر” صرف ایک عشق کی داستان نہیں، بلکہ یہ ایک “تمثیل” (Allegory) ہے۔ تمثیل سے مراد یہ ہے کہ کہانی کے ظاہری کردار کسی چھپے ہوئے باطنی یا روحانی معنی کی عکاسی کر رہے ہوں۔ وارث شاہ نے قصے کے آخر میں خود یہ راز کھولا ہے:
ایہہ روح قلوبت دا ذکر سارا نال عقل دے میل ملایائی
وارث شاہ کے نزدیک ہیر “روح” کی علامت ہے اور رانجھا “عقل” یا “حق” کی پہچان ہے۔ انہوں نے مادی عشق کے پردے میں انسانی روح کی تڑپ اور اس کے اللہ کی طرف واپسی کے سفر کو بیان کیا ہے۔ اگر ہم یہ کہیں کہ وارث شاہ نے مادی راستوں سے گزر کر روحانی انوار کی بلندی تک پہنچنے کا راستہ دکھایا ہے، تو یہ بالکل درست ہوگا۔ ان کا کلام مجاز سے حقیقت کی طرف سفر کا ایک بہترین راستہ ہے۔
xiii- وارث شاہ کی ستائش / اپنی رائے
وارث شاہ نے اپنے قصے کے آخر میں نہ صرف اپنے فن کی پختگی کا اعتراف کیا ہے، بلکہ یہ بھی واضح کیا ہے کہ یہ تخلیق رہتی دنیا تک قائم رہے گی۔ ان کی خود اعتمادی ان کے کلام کے معیار سے چھلکتی ہے۔ وہ اپنے فقرے کی بناوٹ اور الفاظ کے چناؤ کے بارے میں لکھتے ہیں:
فقرہ جوڑ کے خوب درست کیتا…
وارث شاہ کے نزدیک شاعری صرف تک بندی کا نام نہیں، بلکہ فقرے کو ایک خاص ترتیب اور سلیقے سے جوڑنے کا فن ہے۔ انہوں نے “ہیر” کے ایک ایک مصرعے کو اتنی محنت اور عرق ریزی سے تراشا ہے کہ وہ پنجابی ادب کا ایک انمول ہیرا بن گیا ہے۔ ان کی یہ ستائش محض لفظی دعویٰ نہیں، بلکہ ایک ایسی حقیقت ہے جس کی تصدیق پچھلے تین سو سالوں سے پنجابی ادب کے نقاد اور قارئین کر رہے ہیں۔
قصے کے اختتام کی طرف بڑھتے ہوئے وارث شاہ اپنی محنت کا ثمر بیان کرتے ہوئے فرماتے ہیں:
پَرکھ شعر دی آپ کر لین شاعر، گھوڑا پھیریا وچ نخاس دے میں
پڑھن گھبرو دیس وچ خوش ہو کے، پھل بیجیا واسطے باس دے میں
وارث شاہ نے اپنی شاعری کو ایک ایسے اصیل گھوڑے سے تشبیہ دی ہے جسے انہوں نے “نخاس” (منڈی یا بازارِ سخن) میں دوڑا دیا ہے تاکہ پرکھنے والے (نقاد اور شاعر) خود اس کی قدر و قیمت کا اندازہ کر سکیں۔ ان کا مقصد نہ صرف فن کی نمائش تھی، بلکہ وہ چاہتے تھے کہ دیس کے نوجوان (گھبرو) اسے پڑھ کر خوش ہوں اور اس سے اثر لیں۔ ان کے نزدیک یہ قصہ ایک ایسے پھل کی مانند ہے جو پورے پنجاب کو اپنی خوشبو سے مہکانے کے لیے بویا گیا ہے۔
Waris Shah’s “Heer”: Introduction and Artistic Merits
Waris Shah’s “Heer” is that masterpiece of Punjabi literature which is considered the greatest and immortal creation of the Punjabi language. This book is seen not only as a romantic tale but also as an encyclopedia of Punjab’s civilization, culture, and spirituality. Waris Shah depicted human emotions with such depth that even today, this poetry beats in the hearts of both common and special people.
Introduction
Waris Shah is known as a great painter (artist) and national poet of Punjab. The fragrance of Punjab’s soil and the psychology of its people are deeply embedded in his poetry. His creation “Heer” is called “the Quran in Punjabi” and “the Gospel of the Punjabi language” in literary circles. This analogy is given because Waris Shah shaped Quranic knowledge and ethical values into Punjabi idioms with such beauty that it appears sacred and comprehensive like a divine scripture. This masterpiece exists in the form of 631 stanzas, written in the genre of Masnavi.
Waris Shah also described the background of the creation of this immortal writing. He states:
“Kheral Hans dam lak mashhoor mulkan, tathe sher keeta yaran waste mein”
This verse reveals that he composed this story at the request of his companions and friends in Kheral Hans (District Sahiwal). Waris Shah’s scholarly ability is also evident from his other writings. Apart from Heer, his other works include the Punjabi translation of Qaseeda Burda Shareef, Miraj Nama, Ashtar Nama, Chohri Nama, Si Harfi, and Dohre, which testify to his vast study and religious knowledge. He presented the story of Heer in the form of stanzas in the style of Masnavi, where each stanza clarifies a new emotional and social aspect.
Critical Review and Artistic Merits
There are many aspects to evaluate Waris Shah’s Heer, including his art, language, and intellectual system. His poetry shows both intensity of emotion and maturity of intellect and wisdom. He was not just a storyteller but also a social reformer who richly depicted the social structure of his era.
i- Praise of Allah Almighty and Naat of the Beloved Prophet ﷺ
Waris Shah began his story, in the traditional style of Masnavi, with the praise (Hamd) of Allah Almighty and the Naat of the Holy Prophet ﷺ. According to him, true love (Ishq-e-Haqiqi) is the fundamental basis of the universe. Expressing the importance of love, he writes:
“Awwal hamd Khuda da ward keeje, ishq keeta so jag da mol mian
Pehlon aap hi Rabb ne ishq keeta, mashooq hai Nabi Rasool mian”
In this stanza, Waris Shah declares “Ishq” (love) as the reason for the existence of the universe. He says that the first essence of the universe was created through love. Allah first loved Himself and then created His Beloved ﷺ. Through this concept, he connects human love (Heer-Ranjha) to a pure and universal reality. His Naat contains a blend of devotion and intellectual depth, in which he considers the Holy Prophet ﷺ as the center and axis of the universe. This is the point that elevates Waris Shah’s story from merely a worldly tale to the level of mysticism (Tasawwuf) and gnosis (Marifat).
ii- Naat of the Beloved Prophet ﷺ
Expressing his devotion, Waris Shah articulates such words in honor of the Holy Prophet ﷺ that prove his deep spiritual connection. He states:
“Doee naat Rasool maqbool wali, jin de haq nuzool Lolak keeta
Khaki aakhe martaba wadda ditta, sabh khalq de aib thon pak keeta”
In this stanza, Waris Shah presents the concept of “Lolak” (If you ﷺ were not there, I would not have created the universe). He says that Allah Almighty sent the Holy Prophet ﷺ as a human (Khaki) but granted him such a high status that no one else possesses. He purified his being from all faults and made him a mercy for the universe. This Naat strengthens the intellectual foundation of Waris Shah’s story that true success lies in following the Holy Prophet ﷺ.
iii- Reason for Composition
Waris Shah also explained the reason for composing this great story, which shows that this work of art was created for a specific purpose. He writes:
“Yaraan asaan no aan sawaal keeta, ishq Heer da nava banayee ji
Is prem di jhok da sab qissa, jebh sohni naal sunayee ji”
According to Waris Shah, his sincere friends expressed a desire that the story of Heer, which already existed, should be narrated in a new and beautiful style. He wanted to narrate this “settlement of love” (Prem di Jhok) in such enchanting language. He further states:
“Hukam man ke sajnaan pyarian da, qissa ajab bahar da joria ae
Faqra jod ke khoob durast keeta, nava phul gulab da toria ae”
Waris Shah, accepting his friends’ command with honor, arranged this story with such skill that it appears fresh and fragrant like a “new rose flower” in the world of literature. His style of constructing verses is the very reason for his immortal fame.
iv- Qadr-ul-Kalami (Mastery of Expression)
Waris Shah’s greatest artistic merit is his Qadr-ul-Kalami (mastery of expression). His style of expression, arrangement, constructions, idioms, and use of symbolism are connected to everyday life, yet they possess a special depth. He expressed the most difficult emotional states in very simple words, yet they have immense impact.
His mastery of expression can be gauged from this stanza where he depicts human emotions through social evils and curses:
“Amma bas kar galiyan de nahin, gali dittian wadda pap aave
Ban dabb di patti bohat buri, dhiyan mildian wadda sarap aave
Le jaan jeetan bhatti nu, koi ghaib da sol ke tap aave
Waris Shah na muran Ranjhire ton, bhanwein bap de bap da bap aave”
In this stanza, Waris Shah not only uses Punjab’s domestic language (curses, imprecations, fever) but also clarifies Heer’s character’s perseverance. The sharpness of his words is such that the reader begins to feel part of the story. The beauty of his mastery is that he gave literary dignity to Punjabi idioms and showed that a true poet can mold circumstances and words according to his will. His claim that no one can divert him from his purpose (even if it’s the father of one’s father) is a speaking testament to his artistic confidence.
v- Sarapa Nigari (Physiognomy/Description of Beauty)
Waris Shah is called the “Painter Poet of Punjab” because he creates such living images through words that the entire scene appears before the reader’s eyes. While depicting the beauty of Heer, the similes he took from Punjab’s culture and nature are unparalleled. He writes:
“Honth surkh yaqoot jehon lal chamkan, thodi saib vilayti saar vichon
Nakk al-Hussaini da pappla si, zulf nag khazane di baar vichon
Dand chambey di lari ke hans moti, dane nikle husn anar vichon
Likhi Chain Kashmir tasveer jatti, qad saro behesht gulzar vichon
Gardan konj di tarah anglan ruwan philyan, hath koldre barg chinar vichon
Surkhi honthan di lohar dandasre da, khoje khanjar khatri qatal bazaar vichon”
In this stanza, Waris Shah describes every feature of Heer’s beauty. He compares lips to rubies and precious stones, chin to the European apple, and nose to the letter “Alif”, drawing a complete portrait. Calling the locks of hair “a serpent from a treasure” and describing the neck as long like a crane demonstrates his mastery of observation. This physiognomy is not merely physical display but a source of aesthetic satisfaction that enhances the romantic beauty of the story.
vi- Marifat (Gnosis)
Waris Shah was not only a storyteller but also an Arif Billah (Gnostic of Allah). Rivers of gnosis and mysticism flow through his poetry. According to him, the reality of human existence is hidden in one’s actions and intentions. He states:
“Andar khaas je amal na nek hovan, insan kahavan da zof hai ne
Amlan bahajh dargah vich ben lole, lokan vich hayai Warish nishan hoya”
Waris Shah’s message is very clear that if a person’s inner actions are not righteous, then calling oneself human is futile. According to him, only those will be successful in Allah’s court who have earned deeds. Without good deeds, a human being is like a “lola” (cripple) in this world and the hereafter. This moral lesson gives his story the status of a textbook.
vii- Concept of Ishq (Love)
In Waris Shah’s view, Ishq is a universal force that takes a person from annihilation to eternity. According to him, the status of Ishq is very high and this path is extremely difficult and “the journey is hard”. Expressing the greatness of Ishq, he writes:
“Ishq peer faqeer da martaba ae, mard ishq da bhala ranjhol mian
Khulle tannhan de baab-e-quloob andar, jinhhan keeta ae ishq qubool mian”
According to Waris Shah, Ishq is not an ordinary emotion but the status of saints and mystics. The person who sincerely adopts the path of Ishq has to endure apparent pain and suffering (Ranjhol), but this Ishq opens the doors of his heart (Bab-ul-Quloob). That is, Ishq is the key that opens the doors of Divine Gnosis and gives a person recognition of the true secrets of the universe.
viii- Ethics (Akhlaqiyat)
Waris Shah was not only a great Sufi poet but also a great reformer. According to him, the true purpose of life is truth, faith, and good deeds. The essence of his ethical thought appears in the following verses:
“Jehre sidq yaqeen te rahan sabit, Rabb bakhsda tannhan wadiyaan ne
Waris Shah oh sada hi jeevande ne, jinhhan kityan nek kamaeyan ne”
Waris Shah says that those who remain steadfast on their purpose, faith, and truth (Sidq o Yaqeen), Allah Almighty grants them honor and greatness in this world and the hereafter. According to him, death is only of the body, but those who perform good deeds and serve humanity (Nek Kamaeyan) live forever on the pages of history.
Further expressing the purity of human character and the effect of actions, he writes:
“Waris f’aalan de naal khaar hunde, bande paak thon jamde ne”
In this verse, he points to a great psychological and ethical reality that a human being is born pure, but his evil actions and deeds humiliate and disgrace him in society. Regarding self-accountability, his saying holds proverbial status:
“Waris Shah je kise da bura keeto, jaago andron jhootha si ne”
Waris Shah’s philosophy is that if you do evil to someone, your own conscience (the inner awakening) proves you false. This inner court is what turns a person towards the right path.
ix- Depiction of Human Emotions
Waris Shah is known as the pulse-recognizer of human emotions. Through Heer, Ranjha, and other characters, he gave such language to the feelings of love, sorrow, separation, and loyalty that the reader feels those emotions in their own heart.
When Ranjha sacrifices everything for his love, Waris Shah describes his emotional state as follows:
“Le ve Ranjhana Rabb nu sonpya ae, saade haal thon dosti bas hoi
Mainu babey di kasam Ranjhiya ve, mere maan jey tadh thon mukh moran
Tere beth viah le gaye khede, darhi birhe de vich fana bethon”
In this poetry, the intensity of love and the anguish of a person crushed between social obstacles is visible. Heer entrusting Ranjha to God and assuring him of her loyalty (turning her face away like a mother) is the ultimate emotional depiction. The metaphor “beard being destroyed in separation” shows the devastation and pain that Ranjha endured in love.
Regarding the stain of love and its immortal status, Waris Shah states:
“Daagh amb di ras de laahne nahin, daagh ishq da kadhi nahin jaanda mian
Hor sau gallan manzoor hoiyan, Ranjhe chaak thon rehna nahin jaanda mian”
Waris Shah says that just as the stain of mango sap is difficult to remove, the stain of love is even deeper; it attaches to the soul and never fades. He shows the firmness of Heer’s resolve that she accepts hundreds of worldly troubles and calamities, but she can never accept separation from her Ranjha (Chak). This emotional maturity is what makes Waris Shah’s characters timeless.
x- Scenery Description (Manzar Nigari)
Waris Shah is called the “Painter Poet of Punjab” because pictures speak through his words. He described Punjab’s rural life, morning scenes, and people’s daily chores with great beauty. When he depicts the breaking of dawn and the morning time, the reader sees it all before their eyes:
“Chiri chokri naal jan tur pandhi, paiyan doodh de vich madhaniyan ne
Hoi Subah Sadiq jadoon aan roshan, tadon lalian aan jhalaniyan ne”
In this stanza, Waris Shah paints an ideal morning scene of rural Punjab. The chirping of sparrows, travelers setting out, and churning of milk in homes are evidence of his observation. He further writes:
“Pani laan nu kamian khoh jote, baithe gah de lain jhalaniyan ne
Wuzu saaz ke zahidan pharhi tasbi, bankan masjidi kehian mulwaniyan ne”
Here, farmers harnessing the well and ascetics rising for worship show the social and religious inclination of Punjab. Waris Shah’s scenery description contains such a blend of realism and aesthetics that is rarely found in any other poet.
xi- Allusions (Taleehat)
Taleeh means that the poet refers to some historical, religious, or Quranic event in his poetry. Waris Shah gave spiritual dignity to his poetry through Quranic stories and historical references. He describes Allah Almighty’s power and His wrath through allusions as follows:
“Raba oh pain qahr shehr te, jehra ghatt Firon dabayai
Jehra nazil hoya Quraish te, ohno ghatt Shireen charwayai
Jehre qahr da Younas te pya badal, ohno dabhre ton nikwayai
Jehre qahrat ghazab di pakar kati, Ismail no zubah karayai
Jehre qahr de naal Yazidiyan ton, Imam Hussain no cha khapayai”
In this poetry, Waris Shah used great historical events such as the drowning of Pharaoh, Prophet Yunus (Jonah) staying in the belly of a fish, the sacrifice of Prophet Ismail, and the tragedy of Karbala as allusions. These allusions not only increase the impact of the poetry but also reflect Waris Shah’s deep religious study.
xii- Allegorical Color (Tamseeli Rang)
Waris Shah’s “Heer” is not just a love story; it is an “allegory”. Allegory means that the apparent characters of the story reflect some hidden inner or spiritual meaning. Waris Shah himself revealed this secret at the end of the story:
“Eh rooh-e-quloobat da zikr sara, naal aql de mel milayai”
According to Waris Shah, Heer is a symbol of the “soul” and Ranjha is the recognition of “intellect” or “Truth”. Through the veil of physical love, he described the yearning of the human soul and its journey back to Allah. If we say that Waris Shah showed the way to reach the heights of spiritual radiance by passing through material paths, it would be absolutely correct. His poetry is an excellent path for the journey from metaphor to reality.
xiii- Waris Shah’s Self-Appraisal / His Own Opinion
At the end of his story, Waris Shah not only acknowledged the maturity of his art but also made it clear that this creation will remain forever. His self-confidence shines through the quality of his poetry. He writes about the construction of his verses and choice of words:
“Faqra jod ke khoob durast keeta…”
According to Waris Shah, poetry is not just versification but the art of joining phrases with a specific order and taste. He carved every single verse of “Heer” with such effort and diligence that it became an invaluable diamond of Punjabi literature. His self-praise is not merely a verbal claim but a reality that critics and readers of Punjabi literature have been confirming for the past three hundred years.
Moving towards the conclusion of the story, Waris Shah expresses the fruit of his labor:
“Parkh sher di aap kar lain shair, ghora pheriya vich nikkhas de mein
Parhan ghabro des vich khush ho ke, phal beejya waste baas de mein”
Waris Shah likened his poetry to a thoroughbred horse that he ran in the “Nikkhas” (marketplace of speech) so that evaluators (critics and poets) could themselves assess its worth. His purpose was not just to display his art, but he wanted the young men of the country (Ghabro) to read it, be happy, and be influenced by it. According to him, this story is like a fruit sown to fragrance all of Punjab with its aroma.
Leave a Comment