ماہیا: سرائیکی تے پنجابی لوک شاعری دا اک انمول گہنا

ماہیا پنجابی تے سرائیکی ادب دی اک ایسی صنف اے جیہڑی اپنے اندر عشق، ہجر، تے لوک ورثے دی پوری کائنات سموئی بیٹھی اے۔ جے اسیں اس صنف دی جڑھاں ول ویکھیے تاں ایہہ سانووں سبھ توں سرکڈھویں، پروان، سانجھی دھڑکن، پنجابیاں دا مان نظر آوندی اے۔ ایہہ محض دو سطراں یا اک مخصوص وزن دی شاعری نہیں، بلکہ ایہہ پنجاب دے دریاواں دی روانی تے ایتھوں دے واسیاں دے دلاں دی ہوک اے۔ ماہیے دی سب توں وڈی خوبی ایہدی سادگی تے ہمہ گیری اے، جیہڑی دیہات توں لے کے شہراں تیکر ہر اک دے جذبات دی ترجمانی کردی اے۔ ایہہ صنف پنجابی لوک گیت دی روح اے، جیہڑی صدیوں توں ساڈے سماجی تے ثقافتی جیون دا حصہ رہی اے، تے ایہنوں پنجاب دی پہچان دے طور تے فخر نال پیش کیتا جاندا اے۔

عورتاں دا گیت، ہجر، وچھوڑا، پر حیاتی دے سارے دکھ شامل، ایہہ جملہ ماہیے دی معنوی وسعت نوں بیان کردا اے۔ گو کہ ماہیے نوں بنیادی طور تے عورتاں نال منسوب کیتا جاندا اے کیونکہ ایہدے وچ ہجر دی تڑپ تے ملن دی سک دا اظہار بہت ہی کومل تے جذباتی انداز وچ کیتا جاندا اے، پر اصل وچ ایہہ انسانی زندگی دے ہر دکھ سکھ دا احاطہ کردا اے۔ ماہیے وچ صرف معشوق لئی تڑپ ہی نہیں، بلکہ جدوجہدِ حیات، معاشی تنگیاں، تے معاشرے دے تکھے رویے وی جھلکدے نیں۔ ایہہ ہجر دے اس کرب نوں بیان کردا اے جیہڑا جدائی توں پیدا ہوندا اے، پر نال ہی نال ایہہ زندگی دے اوہناں تمام تلخ حقائق نوں وی بیان کردا اے جیہڑے اک عام انسان نوں درپیش ہوندے نیں۔

مڈھ تے ارتقا دی کوئی خبر نہیں، کیونکہ ہجر دا ناں جڑوں پہلا دکھڑا اے

جے اسیں ماہیے دی تریخ کھولیے تاں سانووں کوئی اک خاص ناں یا وقت نہیں لبھدا جتھوں ایہہ شروع ہویا ہووے۔ ایہدی وجہ ایہہ وے کہ لوک ادب ہمیشہ دلاں توں نکلدا اے تے نسل در نسل سینہ بہ سینہ سفر کردا اے۔ ہجر تے وچھوڑا انسانی جبلت دا اوہ پہلا دکھ اے جیہڑا تخلیقِ آدم دے نال ہی جڑ گیا سی۔ ایس لئی جے ایہہ کہیا جاوے کہ ماہیا وی انسانی جذبات دے نال ہی پیدا ہویا تاں غلط نہ ہووے گا۔ ایہہ صنف ویلے دے نال نال اپنا روپ وٹاندی رہی اے، پر ایہدا مرکزی نکتہ اج وی اوہی اے جیہڑا صدیاں پہلاں سی۔

جیا اوہدیوں ماہیا صنف وجود وچ آئی ہووے گی، ایہہ اس گگل دا نچوڑ اے کہ ماہیا صرف اک صنفِ سخن نہیں بلکہ اک مکمل وجود اے۔ جیویں جیویں انسانی شعور نے ہجر دے درد نوں محسوس کیتا تے لفظاں دا جامہ پہنایا، ماہیے نے جنم لیا۔ ایہدی تخلیق دے پچھے کوئی شعوری کوشش نہیں بلکہ اک فطری ابال شامل اے۔

ماہیے دے ناں تے پچھوکڑ بارے مختلف روایتاں

“ماہیا” بارے وکھو وکھ روایتاں ساڈے سامنے آوندیاں نیں جیہڑیاں ایس صنف دی تریخی تے لسانی جڑھاں نوں سمجھن وچ مدد دیندیاں نیں۔ ادب دے ماہرین تے لسانیات دے دانشمنداں نے ایہدے ناں دی اصل لبھن لئی کئی پکھاں توں سوچ بچار کیتی اے۔ ایہہ روایتاں ایہہ ثابت کردیاں نیں کہ ماہیا محض اک لفظ نہیں بلکہ اک ایسا استعارہ اے جیہڑا پیار، خوبصورتی تے انسانی جذبیاں دی گہرائی نوں اپنے اندر سموئی بیٹھے اے۔

ایہدے ناں دے مڈھ دے حوالے نال اک مشہور دلیل ایہہ وے کہ ایہہ ایرانی لفظ سے چن ورگا (ماہ-چن) توں نکلیا اے، جس توں مراد ایہہ لئی جاندی اے کہ ماہیا… اے محبوب، اے سجن، جیہڑا سوہنا اے ماہ یعنی چن ورگا۔ ایہہ تشبیہ دسی اے کہ لوک شاعری وچ محبوب نوں چن نال تشبیہ دینا اک قدیم تے مقبول روایت رہی اے۔

ماہیے دے ناں بارے دوجی رائے مطابق ماہیا پنجابی دا لفظ مطلب “ڈنگر چارن والا” یعنی مہینوال اے۔ ایہہ نظریہ ماہیے نوں براہِ راست پنجاب دی دھرتی، ایہدے مویشیاں، چراگاہواں تے رانجھن-مہینوال ورگے لوک قصیاں نال جوڑ دیندا اے۔

ایس صنف دی جذباتی کیفیت نوں بیان کردے ہویاں افضل پرویز دا آکھنا اے کہ

“ہندی کی ٹھمریاں کی طرح ماہیا میں بھی عورت اپنے
محبوب سے خطاب کر کے اپنے درد و فراق کا اظہار
اور اس کی جفا کا گلہ کرتی ہے۔”

سرفراز حسین قاضی دے بقول وی

“ماہیا خالص جوانی دے ویلیاں دیاں وارداں دا ناں اے”

، یعنی ایہہ زندگی دے اس دور دی ترجمانی اے جدوں جذبات جوان ہوندے نیں تے عشق دی تپش اپنے عروج تے ہوندی اے۔

ماہیے دی بنتر، فن تے ہیئت

ماہیے دی بنتر، فن تے ہیئت بقول کنول مشتاق دے ساڈے لئی اک خاص فنی مطالعہ پیش کردی اے۔ کسے وی شعری صنف دی پہچان ایہدی ظاہری ساخت تے اندرونی تال توں ہوندی اے۔ ماہیے دی ہیئت باقی پنجابی اصناف توں انج وکھری اے کہ ایہہ اپنی مختصر بنتر دے باوجود پورا مطلب بیان کرن دی بھرپور صلاحیت رکھدی اے۔

فن دے نکتہ نظر توں ویکھیا جاوے تاں

“ہیئت دے لحاظ نال ماہیے دے دو مصرعے ہوندے نیں”
پہلا مصرعہ دو نالوں ادھا ہوندا اے، ایس لئی ایہنوں
ڈیڑھ مصرعی گیت وی کہیا جا سکدا اے

ماہیے دی ہیئت تے فنی مقصدیت

ماہیے دی بنتر وچ اچیت چا مطلب تے مقصد نہیں ہوندا۔ ایہہ نرا پورا قافیے دی تھوڑ پوری کردا اے۔ ایہہ نکتہ سمجھنا بہت ضروری اے کہ ماہیے دا پہلا چھوٹا مصرعہ اکثر فنی طور تے محض اک راہی (Bridge) دا کم کردا اے جیہڑا دوجے مصرعے دے قافیے نال تال میل بٹھاندا اے۔

ماہیے دی علاقائی نسبت تے جغرافیائی پھیلاؤ

ماہیا اپنی مقبولیت دے لحاظ نال ہر ضلع وچ، پورے پنجاب دے دل دی دھڑکن بن چکیا اے۔ گو کہ ایہدی گونج پورے خطے وچ سنائی دیندی اے، پر کجھ لوکاں مطابق پٹھوہار دے علاقے نال مخصوص اے۔ پٹھوہار دی مٹی وچ ماہیے دا اک خاص رچاؤ پایا جاندا اے، جتھے ایہدی لے تے لہجہ بہت ہی سریلا تے پرکشش اے۔ جے اسیں ایہدے خاص ٹھکانے ویکھیے تاں ایہہ خاص مشہور: جہلم، راولپنڈی، گجرات، سرگودھا، میانوالی، جھنگ ورگے ضلعیاں وچ اپنی پوری آب و تاب نال موجود اے۔

ایہناں علاقیاں وچ ماہیے دے وکھو وکھ رنگ ملدے نیں، پر پٹھوہاری لہجہ پورے پنجاب وچ مشہور اے۔ پٹھوہاری ماہیے دی مٹھاس تے اوہدی تال نے ایہنوں اک ایسی آفاقی شناخت عطا کیتی اے کہ اج کل کوئی وی محفلِ موسیقی ماہیے توں بغیر ادھوری سمجھی جاندی اے۔

ماہیے دا گاوَن تے لوک سنگیت

ماہیے دی پیشکاری دا فن وی بہت نرالا اے، ایہہ ڈھولک تے شادیاں تے مشہور صنف اے جیہڑی ساڈی خوشیاں دا لازمی حصہ اے۔ روایتی طور تے اک مٹیار ڈھولکی تے اک مصرعہ تے باقی دوجا مصرعہ آواز رلا کے گاندیاں نیں، جس نال اک مسحور کن سماں بجھ جاندا اے۔ ایہہ اجتماعی گائیکی دا عمل ماہیے نوں اک انفرادی فن توں ودھ کے اک سماجی سرگرمی بنا دیندا اے۔

پروفیسر شادب دے بقول،

“ماہیا سدھے سادھے لوکاں دا گاوَن اے، جیہڑے
بہتیاں باریکیاں وچ نہیں جاندے، صرف اپنا
رانجھا راضی کرنا ای اوہناں دی لوڑ ہوندی اے۔”

ایہہ گل ماہیے دی روح نوں بیان کردی اے کہ ایہدے وچ کلاسیکی راگاں دی پچیدگی نہیں بلکہ جذبات دی سچائی اے۔ ہر موضوع دا بیان ماہیے وچ ممکن اے، چاہے اوہ عشق ہووے، جدائی ہووے، یا زندگی دی کوئی وی سماجی تلخی، ماہیے نے ہر رنگ نوں اپنے اندر سمویا ہویا اے۔

ماہیے دے نمونے تے شعری تجزیہ

ایس ماہیے وچ مذہبی عقیدت تے عشقِ رسول ﷺ نوں اک بہت ہی خوبصورت تے عوامی انداز وچ بیان کیتا گیا اے۔ پہلا مصرعہ “سڑک تے لاری اے” اک عام مشاہدہ اے جیہڑا قافیے دی بنیاد رکھدا اے، پر دوجے مصرعے وچ جدوں ایہنوں حضور ﷺ دی ذاتِ مبارک نال جوڑیا جاندا اے تاں ایہہ اک عالمی حقیقت بن جاندا اے۔

ایہہ ماہیا کلاسیکی ہجر تے دلی درد دی اک اعلیٰ مثال اے۔ ایتھے شاعر نے “اکھیاں دے روون” تے “دل دے روون” دے وچکار اک بہت ہی باریک تے گہرا موازنہ کیتا اے۔ دنیا دے سامنے اکھاں دا رونا نظر آوندا اے، پر اصل تکلیف اوہ ہوندی اے جیہڑی انسان دے اندرونی وجود یعنی دل نوں چیر دیندی اے۔

ایس نمونے وچ تصوف تے وحدت الوجودی فلسفے دی جھلک نظر آوندی اے۔ پہلا مصرعہ “کوئی بوٹا امروداں دا” اک سادہ لوکائی منظر پیش کردا اے، پر دوجا مصرعہ زندگی دی اک بہت وڈی سچائی نوں بے نقاب کردا اے۔ ایتھے “اک جندڑی” توں مراد اوہ روح اے جیہڑی سب وچ سانجھی اے، جد کہ “فرق وجوداں دا” توں مراد ظاہری جسمانی وکھریواں اے۔

ماہیا: سرائیکی اور پنجابی لوک شاعری کا ایک انمول گہنا

ماہیا پنجابی اور سرائیکی ادب کی ایک ایسی صنف ہے جو اپنے اندر عشق، ہجر، اور لوک ورثے کی پوری کائنات سموئے ہوئے ہے۔ اگر ہم اس صنف کی جڑوں کی طرف دیکھیں تو یہ ہمیں سب سے سرکردہ، پروان، مشترکہ دھڑکن، پنجابیوں کا مان نظر آتی ہے۔ یہ محض دو سطروں یا ایک مخصوص وزن کی شاعری نہیں، بلکہ یہ پنجاب کے دریاؤں کی روانی اور یہاں کے باشندوں کے دلوں کی ہوک ہے۔ ماہیے کی سب سے بڑی خوبی اس کی سادگی اور ہمہ گیری ہے، جو دیہات سے لے کر شہروں تک ہر ایک کے جذبات کی ترجمانی کرتی ہے۔

مبدأ و ارتقا کی کوئی خبر نہیں، کیونکہ ہجر کا نام جڑوں پہلا دکھ ہے

اگر ہم ماہیے کی تاریخ کھولیں تو ہمیں کوئی ایک خاص نام یا وقت نہیں ملتا جہاں سے یہ شروع ہوا ہو۔ اس کی وجہ یہ ہے کہ لوک ادب ہمیشہ دلوں سے نکلتا ہے اور نسل در نسل سینہ بہ سینہ سفر کرتا ہے۔ ہجر اور جدائی انسانی جبلت کا وہ پہلا دکھ ہے جو تخلیقِ آدم کے ساتھ ہی جڑ گیا تھا۔

ماہیے کے نام اور پس منظر کے بارے میں مختلف روایات

اس صنف کی جذباتی کیفیت کو بیان کرتے ہوئے افضل پرویز کا کہنا ہے کہ

“ہندی کی ٹھمریوں کی طرح ماہیا میں بھی عورت اپنے
محبوب سے خطاب کر کے اپنے درد و فراق کا اظہار
اور اس کی جفا کا گلہ کرتی ہے۔”

سرفراز حسین قاضی کے بقول بھی

“ماہیا خالص جوانی کے وقت کے واقعات کا نام ہے”

ماہیے کی بناوٹ، فن اور ہیئت

“ہیئت کے لحاظ سے ماہیے کے دو مصرعے ہوتے ہیں”
پہلا مصرعہ دو کے مقابلے میں آدھا ہوتا ہے، اس لیے اسے
ڈیڑھ مصرعی گیت بھی کہا جا سکتا ہے

ماہیے کی علاقائی نسبت اور جغرافیائی پھیلاؤ

ماہیا اپنی مقبولیت کے لحاظ سے ہر ضلع میں، پورے پنجاب کے دل کی دھڑکن بن چکا ہے۔ خاص طور پر پوٹھوہار کے علاقے میں اس کی لے اور لہجہ بہت ہی سریلا اور پرکشش ہے۔ یہ خاص طور پر جہلم، راولپنڈی، گجرات، سرگودھا، میانوالی، جھنگ جیسے اضلاع میں اپنی پوری آب و تاب سے موجود ہے۔

ماہیے کے نمونے اور شعری تجزیہ