لوری: پنجابی لوک ادب دا انمول گہنا

لوری پنجابی لوک ادب دی اوہ صنف اے جہڑی انسان دے جمن توں وی پہلاں اوس دے نال جڑ جاندی اے۔ لوری محض اک گیت نہیں بلکہ ایہہ ماں دی ممتا، اوہدی سدھراں تے دعاواں دا نچوڑ ہوندی اے۔ تصویر وچ دتا گیا متن ایس گل دی بھرپور عکاسی کردا اے کہ لوری دا تعلق کائنات دے ہر جاندار نال اے، بھانویں اوہ انسان ہووے یا چرند پرند۔ ایس تحریر دے مطابق:

اوہ مٹھا گیت جہڑا بچہ جمدے ای ماں دے مونہوں سندا اے
انسان حتیٰ کہ جانور دی مامتا وی اولاد نال شدت نال پیار کردی اے۔
سب توں قدیم، ہر ملک وچ تے ہر قوم وچ ماں دا سانجھا

“لوک گیت حضرت انسان نوں گھڑتی وچ ملے ہوئے نیں۔”

— افضل پرویز

ایس خوبصورت اقتباس دی علمی تے تنقیدی پرکھ کریئے تے سانوں پتہ لگدا اے کہ افضل پرویز ہوراں نے لوری نوں انسانی جبلت دا حصہ قرار دتا اے۔ لوری دا مڈھ اوس ویلے بجھیا جدوں دنیا تے پہلی ماں نے اپنے بال نوں سینے نال لا کے پیار کیتا ہوئے گا۔ ایہہ مٹھا گیت بچے دی پہلی موسیقی اے جہڑی اوہنوں سکون تے تحفظ دا احساس دلاندی اے۔ لوری دا دائرہ کار صرف انساناں تیکر محدود نہیں، بلکہ حیاتیاتی طور تے کائنات دا ہر جاندار اپنی اولاد نال ایہہ سانجھ رکھدا اے۔ جانوراں وچ وی ممتا دی تڑپ تے پیار دا عنصر اوہناں دی آوازاں تے حرکات وچ نظر آؤندا اے۔

لوری نوں “سب توں قدیم” صنف آکھنا ایس لئی واجب اے کیونکہ ایہہ لکھی ہوئی شاعری توں پہلاں وی موجود سی۔ ایہہ سینہ بہ سینہ چلن والا اوہ ورثہ اے جہڑا ہر ملک تے ہر قوم وچ سانجھا اے۔ بھانویں بولی کوئی وی ہووے، ماں دی لوری دا سر تے لے اکو جئی ہوندی اے جہڑی بچے دی روح نوں تسکین دیندی اے۔ افضل پرویز دا ایہہ قول کہ “لوک گیت حضرت انسان نوں گھڑتی وچ ملے ہوئے نیں” ایس گل ول اشارہ کردا اے کہ لوک ادب، خاص کر لوری، کوئی مصنوعی تخلیق نہیں بلکہ ایہہ انسانی فطرت دا لازمی جزو اے۔

لوری دی تعریف تے سماجی اہمیت

ماں دی لوری نوں مقدس قرار دیندے ہوئے ایس دی باقاعدہ تعریف تے سماجی پس منظر نوں وی بیان کیتا گیا اے:

“بچے دی ماں، بھین، نانی یا دادی گود وچ لے کے نکے
بال نوں سون تے پرچان لئی جیہڑی ہتھاں نال
تھاپڑی مار کے گیت گاؤندی اے، لوری کہلاندا اے۔”

— اختر شمار

ڈاکٹر اختر شمار دی ایس جامع تعریف توں پتہ لگدا اے کہ لوری صرف ماں تیکر محدود نہیں بلکہ گھر دے ہور رشتے جیویں بھین، نانی تے دادی وی ایس عمل وچ شامل ہوندے نیں۔ لوری دا عمل جسمانی چھوہ (تھاپڑی) تے آواز دے سحر دا اک خوبصورت امتزاج اے۔ ایہہ محض لوری دین دا ناں نہیں بلکہ بال نوں پرچاؤن تے اوہدی بے چینی نوں دور کرن دا اک نفسیاتی علاج وی اے۔

لوری دے موضوعات صرف پیار محبت تیکر ای محدود نہیں ہوندے بلکہ ایہہ ساڈے وسیب تے سماجی زندگی دا پورا نقشہ پیش کردے نیں۔ لوریاں دے وچ ددھ، اناج، مال ڈنگر تے چرخہ کتن دے ذکر توں مراد ایہہ اے کہ ماں اپنے بال دے لاشعور وچ برکت، محنت تے خوشحالی دے تصورات پا رہی ہوندی اے۔

لوری دے صوتی اثرات تے گھریلو جیون

لوری صرف باقاعدہ لفظاں دا مجموعہ نہیں ہوندی، بلکہ ایس وچ کجھ خاص آوازاں وی شامل ہوندیاں نیں جہڑیاں بچے نوں سکون دین لئی ورتیاں جاندیاں نیں:

اوہناں ماواں دی گھڑت جیبناں نوں حیاتی دے کاروبار دے سلسلے وی چلانے آؤندے نیں تے نکے نکے بولاں دی تھاں “اوں اوں” “رے رے رارا” ، “چچ چچ” ورگیاں آوازاں نال بچے نوں چپ وی کرانی پیندی اے۔ سوانیاں کپڑے دے جھولے وچ بچے پاؤندیاں، کم کاج، واہی بیجی تے مال ڈنگر دی سانجھ وغیرہ وچ مصروف رہندیاں نیں۔

ایتھے اسیں ویکھدے آں کہ لوری دا تعلق سدھا ساڈا گھریلو تے معاشی زندگی نال اے۔ پنجابی عورت شروع توں ای محنتی رہی اے۔ اوہ اکو ویلے ممتا دی چھاں وی دیندی اے تے گھر دے معاشی کماں وچ وی ہتھ ونڈاندی اے۔ کپڑے دا جھولا (پینگ) پا کے بچے نوں لوری دینا تے نال نال چرخہ کتنا یا ہور گھریلو کم کرنا، پنجابی کلچر دی اک جیوندی جاگدی تصویر اے۔

زرعی معاشرت تے لوری دے موضوعات

پنجاب دی زمین سونا اگلدی اے، تے ایتھوں دے لوکاں دا زیادہ تر دارومدار کھیتی باڑی تے مال ڈنگر تے اے۔ ایہو وجہ اے کہ لوری دے موضوعات وچ وی ایہناں دا ذکر لازمی آؤندا اے:

“زرعی ملک وچ اناج تے پالتو جانوراں دی
بہتات ہوندی اے تے ایہناں دا ذکر ماں ضرور کرے گی۔”

— سرفراز حسین

سرفراز حسین ہوراں دے مطابق، لوری وچ اناج، مجھاں، گائیاں تے ہور جانوراں دا ذکر ایس لئی ہوندا اے کیونکہ ایہہ خوشحالی دی علامت نیں۔ ماں لوری دیندے ہوئے بچے نوں دعا دیندی اے کہ “تیرے کول بہت سارا اناج ہووے” یا “تیرے کول ڈھیر سارا مال ڈنگر ہووے”۔

لوری وچ مذہبی تے روحانی رنگ

ایہہ دو سطراں لوری دے روحانی پہلو نوں واضح کردیاں نیں۔ ماں اپنے بال نوں رب دے حوالے کردی اے کہ “اے باری تعالیٰ! ایہہ بچہ تیری ای عطا اے تے ہن توں ای ایس دا والی وارث ایں، توں ای ایس نوں پالنا اے”۔

ایس لوری وچ ماں اپنے بال نوں رب دے سپرد کردے ہوئے ایہہ یقین ظاہر کردی اے کہ اللہ تعالیٰ ای کائنات دا اصل والی وارث اے۔ “دانہ پھکا مل دا” توں مراد رزق دی اوہ برکت اے جہڑی اللہ دی طرفوں ملدی اے۔ “کال نہیں جل دا” وچ قحط تے بھکھ دے خوف نوں دور کرن دی دعا اے، خاص طور تے غریب طبقے لئی۔

بچے دی حفاظت تے خوشحالی دی تمنّا

ایتھے ماں اپنے بال نوں “اللہ دا کاکا” کہہ کے اوہدی حفاظت دی ذمہ داری باری تعالیٰ نوں سونپدی اے۔ “بوٹے پے گئی جوں” تے “کٹبھن” ورگے استعارے انسانی نسل دی بڑھوتری تے اوہدے رستے وچ آؤن والیاں مشکلاں نوں دور کرن لئی ورتے گئے نیں۔

فطرت دے نظارے تے نیند دی پکار

ایہہ لوری دا اک کلاسک انداز اے جس وچ پوری کائنات نوں سوندا ہویا دکھا کے بچے نوں ایہہ احساس دلایا جاندا اے کہ ہن آرام دا ویلہ اے۔ “جنگل، پہاڑ تے دریا” دے سون دا ذکر فطرت نال انسانی رشتے نوں ظاہر کردا اے۔

پنجابی لوری وچ پیار، دعا تے نظرِ بد توں بچاء دا بیان

ایس لوری دے پہلے حصے وچ ماں اپنے بال نوں دلاسہ دیندی اے کہ “او منے! توں کدی نہ روویں”۔ ایہہ صرف اک جملہ نہیں بلکہ ماں دی ایہہ تمنا اے کہ اوہدے بال دی زندگی وچ کدی کوئی دکھ نہ آوے کہ اوہنوں رونا پئے۔ “گلاب دے پانی نال مکھڑا دھو” دے استعارے وچ بال دی نزاکت تے اوہدی خوبصورتی دی تعریف چھپی ہوئی اے۔

لوری دے اگلے مصرعے “چھیتی چھیتی وڈا ہو، وڈے ویہڑے وچ کھلو” بال دے مستقبل لئی ماں دی سب توں وڈی خواہش نوں ظاہر کردے نیں۔ پنجابی معاشرت وچ “وڈے ویہڑے” دی علامتی اہمیت اے، جس توں مراد خوشحالی، خاندانی وقار تے سماجی رتبہ اے۔

آخر وچ، ماں اپنے بال نوں بری نظر (نظرِ بد) توں بچاؤن لئی پنجاب دے روایتی عقیدے تے طریقے دا ذکر کردی اے۔ “وار کے مرچاں رتیاں لال” توں مراد اوہ ٹوٹکا اے جس وچ لال مرچاں نوں بال توں وار کے اگ وچ سٹیا جاندا اے تاں جے حاسداں تے دشمناں دی نظر دا اثر ختم ہو جائے (جیڑیاں نظراں دیوان دھو)۔

لوری: پنجابی لوک ادب کا انمول گہنا

لوری پنجابی لوک ادب کی وہ صنف ہے جو انسان کے پیدا ہونے سے بھی پہلے اس سے جڑ جاتی ہے۔ لوری محض ایک گیت نہیں بلکہ یہ ماں کی ممتا، اس کی سدھراؤں اور دعاؤں کا نچوڑ ہوتی ہے۔

“لوک گیت حضرت انسان کو گھڑتی میں ملے ہوئے ہیں۔”

— افضل پرویز

لوری کو “سب سے قدیم” صنف کہنا اس لیے واجب ہے کیونکہ یہ لکھی ہوئی شاعری سے پہلے بھی موجود تھی۔ یہ سینہ بہ سینہ چلنے والا وہ ورثہ ہے جو ہر ملک اور ہر قوم میں مشترک ہے۔

لوری کی تعریف و سماجی اہمیت

“بچے کی ماں، بہن، نانی یا دادی گود میں لے کر ننھے
بچے کو سلا نے اور بہلانے کے لیے جو ہاتھوں سے
تھاپڑی مار کر گیت گاتی ہے، لوری کہلاتا ہے۔”

— اختر شمار

لوری کے موضوعات صرف پیار محبت تک محدود نہیں ہوتے بلکہ یہ ہمارے علاقے اور سماجی زندگی کا پورا نقشہ پیش کرتے ہیں۔ لوریوں میں دودھ، اناج، مویشی اور چرخہ کتنے کا ذکر اس لیے ہوتا ہے کہ ماں اپنے بچے کے لاشعور میں برکت، محنت اور خوشحالی کے تصورات ڈال رہی ہوتی ہے۔

لوری میں مذہبی اور روحانی رنگ

فطرت کے نظارے اور نیند کی پکار

پنجابی لوری میں پیار، دعا اور نظرِ بد سے بچاؤ کا بیان