حاجی محمد نوشہ گنج بخش
پنجابی نثر دا مڈھلا ستون — تصوف تے روحانیت دا سرچشمہ
۱۶۰۲ — ۱۶۹۱تعارف
حاجی محمد لقب نوشہ، خطاب گنج بخش، آپ برصغیر پاک و ہند دی اک عظیم روحانی تے ادبی شخصیت سن جنہاں نے پنجابی ادب تے تصوف وچ گہرے اثرات چھڈے۔ آپ دے علمی تے ادبی مرتبے دا اندازہ اس گل توں لایا جا سکدا اے کہ آپ نے مرشد دی اجازت نال پنڈ نوہشرہ تارڑاں، تحصیل پھالیہ، ضلع گجرات وچ تبلیغی مرکز قائم کیتا۔ ایہ مرکز نہ صرف روحانی پیاس بجھان دا ذریعہ بنیا بلکہ ایتھوں پنجابی زبان و ادب دی وی بھرپور خدمت ہوئی۔ صوفیاں دا سلسلہ نوشاہیہ دا مڈھ بدھا، جیہڑا اج وی لکھاں لوکاں لئی ہدایت دا مینار اے۔
آپ صرف اک روحانی پیشوا ای نہیں سن بلکہ اردو، فارسی تے پنجابی دے منے ہوئے ادیب وی سن۔ آپ دی تحریراں وچ جتھے تصوف دے باریک نکتے ملدے نیں، اوتھے زبان دی مٹھاس تے سادگی وی نمایاں اے۔ پہلے شرافت نوشاہی (مواعظِ نوشاہی پیر) نے تے فیر منیر ڈاکٹر عصمت اللہ زاہد نے ۱۹۷۸ء وچ شائع کیتے، جس توں علمی دنیا وچ آپ دے کلام دی بازگشت نویں سرے توں سنائی دتی۔
آپ دے ہم عصر شعراء وچ شاہ حسین، عبداللہ ہوری، شاہ شرف، حکیم درویش تے شیخ فرید ثانی ورگے وڈے ناں شامل نیں، جیہڑے سارے ای اپنے وقت دے نامور شاعر سن۔ اے دور پنجابی ادب دا سنہرا دور منیا جاندا اے جس وچ صوفیانہ شاعری نے عروج پایا۔
حضرت نوشہ دے مواعظ پہلی نثر نیں، جیہڑے پنجابی نثری ادب وچ مڈھلی حیثیت رکھدے نیں کیونکہ اس توں پہلاں پنجابی وچ باقاعدہ نثری نمونے بوہت گھٹ ملدے نیں، زیادہ تر کم شاعری دی صورت وچ ای سی۔ آپ نے اوہناں لوکاں واسطے لکھے جیہڑے اوتھے موجود نہیں سن یا بعد وچ آون گے، تاں جے آون والیاں نسلاں وی اس روحانی فیض توں مستفید ہو سکن۔ ایہ اک دور اندیشی سی جس نے پنجابی نثر نوں اک مضبوط بنیاد فراہم کیتی۔ سارے صوفیاں دا ایہو طریقہ رہیا، گھر بار چھوڑے تے انسانیت دی فلاح تے ہدایت نوں ای اپنا مقصدِ حیات بنایا۔ آپ دے مواعظ وچ زندگی دے ہر پہلو تے خاص طور تے اخلاقیات تے معرفت الٰہی اُتے زور دتا گیا اے۔
خلاصہ و فکری جائزہ — حضرت نوشہ گنج بخش
اسلام دی تبلیغ مثلاً داتا گنج بخش، معین الدین اجمیری تے بختیار کاکی ورگے عظیم بزرگاں نے برصغیر وچ ایمان دی شمع روشن کیتی۔ اوہناں دا اصل مقصد رب دی عبادت تے اسلام دی سچی تبلیغ سی۔ تبلیغی دے اعلیٰ صوفیاں وچوں امام سلسلہ نوشاہیہ، حضرت نوشہ گنج بخش دا ناں سرِ فہرست ہے، جنہاں نے اپنی حیاتی نوں انسانیت دی فلاح تے عشقِ الٰہی لئی وقف کر چھڈیا۔
چھے مواعظ دا جائزہ
پہلا وعظ — توحید تے قدرتِ الٰہی
حضرت نوشہ گنج بخش دے پہلے وعظ دا مرکزی موضوع “توحید” ہے، جیہڑا اسلام دی بنیاد تے روح اے۔ آپ فرماندے نیں کہ اللہ تعالیٰ دی ذات ای کائنات دی اصل مالک تے مختارِ کل ہے۔ کائنات دا ذرہ ذرہ اس دے حکم دا پابند اے تے انسان نوں ایہ گل سمجھنی چاہیدی اے کہ اوہ اپنے پیدا کرن والے دا محتاج اے۔
فکری حوالے نال اے وعظ موت تے فنا دے تصور نوں اجاگر کردا اے۔ آپ فرماندے نیں کہ کافر دی جان اوکھی نکلدی اے کیونکہ اوہ دنیا دی رنگینیاں وچ گم ہو کے اصل حقیقت نوں بھل جاندا اے۔ فرشتے رب ولوں آوندے نیں تے اسرافیل دی پھونک نال سب کجھ ختم ہو جانا اے، اے دنیا اک عارضی قیام گاہ اے۔ خدا نے انسان لئی سب نعمتاں بنائیاں نیں، پر اوہناں نعمتاں دا شکر ادا کرنا تے نیکی دی راہ اختیار کرنا ای کامیابی دی ضمانت اے۔
وعظ دے اخیر وچ حضرت موسیٰؑ تے فرعون دے قصے دا ذکر کردیاں ہویاں معجزہِ عصا دی وضاحت کیتی گئی اے۔ آپ بیان کردے نیں کہ ہر کم اللہ دے حکم نال ای ممکن ہوندا اے۔ موسیٰؑ اپنی لاٹھی توں جو کم لینا چاہندے سن، اوہ اللہ دے حکم نال لے لیندے سن۔ اے اس گل دی دلیل اے کہ طاقت تے معجزہ اصل وچ اللہ ولوں ای عطا ہوندا اے تے جے رب دا حکم ہووے تے اک لکڑی وی وڈے توں وڈے جابر تے ظالم دا غرور خاک وچ ملا سکدی اے۔
دوجا وعظ — تزکیہ نفس تے دل دی سیاہی
حضرت نوشہ گنج بخش اپنے دوجے وعظ وچ انسانی دل دی روحانی حالت تے اس اُتے پین والے اثرات دا ذکر کردے نیں جس دا موضوع “دل دی سیاہی دے مختلف اسباب” اے۔ آپ فرماندے نیں کہ گناہ تے برائی نال دل کالا ہو جاندا اے، تے اے سیاہی اک نقطے توں شروع ہو کے پورے دل نوں اپنی لپیٹ وچ لے لیندی اے۔ اے حالت لوہے وانگ سخت ہوندی اے جس نوں زنگ کھا جاندا اے، تے ایسی کیفیت دوزخ دے عذاب دی علامت منی جاندی اے۔
فکری طور تے آپ دا استدلال اے کہ سیاہ بندے دے داغ صرف نیک بندیاں دی صحبت نال ای صاف ہو سکدے نیں۔ صحبتِ صالحین وچ اوہ اثر اے جیہڑا دل توں برائی دے زنگ نوں اتار کے حقیقت دی پہچان کرواندا اے۔
بابا وڈے سوادوں وانجیا ہو وے نبھا گا
سائیں جس نہ منیاں ناں جانوس آگا
من جت جیندا بھرمیاں تیند ا بھا گا
لیکھیں لکھیا جھا گسی سو اوکھا جھا گا
اوتھے ایتھے جھلسی نت سوٹا واگا
اے کلام انسانی غفلت تے اس دے نتیجے وچ ہون والے نقصان دی عکاسی کردا اے۔ جیہڑا بندہ اللہ دی محبت دے اصلی سواد (ذائقے) توں محروم رہیا، اوہ بدقسمت اے۔ جیہنے اپنے سائیں (مالک) نوں نہیں منیا، اوہ کدی وی معرفت دی منزل نہیں پا سکدا۔ نفسانی خواہشات وچ بھٹکن والا من کدی بیدار نہیں ہو سکدا، تے جیہڑا کچھ تقدیر دے لیکھاں وچ لکھیا اے، اس اوکھی منزل توں گزرنا ای پینا اے۔
تیجا وعظ — سچ دی اہمیت تے صحبتِ نیک
تیجے وعظ دا مرکزی نکتہ “سچ دی اہمیت تے سچے لوکاں دی صحبت” اے۔ صوفیانہ فکر وچ سچ صرف زبان نال بولن دا ناں نہیں، بلکہ ایہ حال تے قال دی یکسانیت دا ناں اے۔ آپ فرماندے نیں کہ سیدھا راہ صرف نیک بندیاں دی محبت نال ای لبھ سکدا اے۔ جیہڑے لوک اللہ دے قرب وچ نیں، اوہناں دی سنگت انسان نوں راہِ راست اُتے قائم رکھدی اے۔
آپ سچ دی طاقت اُتے زور دیندے ہوئے ایہ وی واضح کردے نیں کہ سچ دا راستہ مشکل ضرور اے، پر ایہو واحد راستہ اے جیہڑا نجات ول جاندا اے۔ جھوٹ تے منافقت دے دور وچ سچ اُتے قائم رہنا اک وڈا مجاہدہ اے، پر اللہ دی نصرت ہمیشہ سچیاں دے نال ہوندی اے۔ ایہ وعظ اخلاقی تربیت دا اک مکمل نصاب پیش کردا اے جیہڑا بندے نوں ظاہری نمائش توں کڈ کے باطنی صفائی ول مائل کردا اے۔
چوتھا وعظ — دنیا دی بے ثباتی تے موت دی حقیقت
اس وعظ دا مرکزی نکتہ “دنیا دی بے ثباتی” اے جس وچ حضرت نوشہؒ انسان نوں اس فانی کائنات دی حقیقت توں آگاہ کردے نیں۔ آپ فرماندے نیں کہ دنیا اک مسافر خانہ اے جتھے انسان صرف تھوڑی دیر لئی قیام کردا اے، پر بدقسمتی نال اوہ اس عارضی ٹھکانے نوں ای اپنا پکا گھر سمجھ بیٹھدا اے۔
فکری طور تے آپ دا استدلال اے کہ جیہڑا بندہ موت نوں بھل جاندا اے، اوہ حرص تے لالچ دی دلدل وچ پھس جاندا اے۔ آپ نصیحت کردے نیں کہ قبر دی تنہائی تے آخرت دا سفر ہر بندے دا مقدر اے، اس لئی انسان نوں چاہیدا اے کہ اوہ اپنے غرور تے تکبر نوں مٹی وچ ملا دیوے کیونکہ جس جسم تے اوہ ناز کردا اے، آخرکار اوہنے وی مٹی ای ہونا اے۔ ایہ وعظ انسان نوں مادی خواہشات توں کڈ کے روحانی بیداری ول مائل کردا اے۔
پنجواں وعظ — اخلاقِ حسنہ تے مخلوقِ خدا دی خدمت
پنجویں وعظ وچ حضرت نوشہؒ نے “حقوق العباد” تے “اعلیٰ اخلاقیات” اُتے زور دتا اے۔ آپ دی تعلیمات دا نچوڑ اے وے کہ اللہ دی رضا صرف تسبیح پھیرن وچ نہیں بلکہ اوہدی مخلوق نال محبت کرن وچ وی اے۔ آپ فرماندے نیں کہ سچا مومن اوہ اے جس دے ہتھ تے زبان توں دوجے محفوظ رہن۔
آپ نے زبان دی مٹھاس تے غصے نوں پین دی خاص تلقین کیتی اے کیونکہ صوفیانہ فکر وچ کِسے دا دل دکھانا کعبہ ڈھان دے برابر منیا جاندا اے۔ فکری حوالے نال اے وعظ اک ایسے مثالی معاشرے دا نقشہ پیش کردا اے جتھے یتیماں، مسکیناں تے لوڑونداں دی خدمت نوں عبادت سمجھیا جاندا اے۔ آپ دا پیغام واضح اے کہ خالق تک پہنچن دا راستہ اوہدی مخلوق دے دلاں توں ہو کے گزردا اے۔
چھواں وعظ — فقر دی حقیقت تے عشقِ الٰہی
چھواں وعظ تصوف دی روح یعنی “عشقِ الٰہی تے فقر” دے موضوع اُتے مبنی اے۔ حضرت نوشہؒ فرماندے نیں کہ فقر دا مطلب فقیری یا محتاجی نہیں بلکہ اللہ دی ذات اُتے کامل توکل کرنا اے۔ آپ دے نزدیک فقر دا اعلیٰ درجہ ایہ ہے کہ بندہ دنیا دے سہارے چھوڑ کے صرف اپنے سائیں (رب) دا سہارا لے۔
فکری طور تے آپ عشقِ حقیقی دی اہمیت بیان کردے ہوئے کہندے نیں کہ جدوں دل وچ رب دا عشق وس جاندا اے تے فیر غیر اللہ دی ہر شے بے معنی ہو جاندی اے۔ آپ دا ایہ وعظ انسان نوں “من عرف نفسہ فقد عرف ربہ” (جیہنے اپنے نفس نوں پہچانیا اوہنے اپنے رب نوں پہچانیا) دے فلسفے ول لے جاندا اے، جتھے بندہ اپنی انا نوں ختم کر کے فنا فی اللہ دے مقام ول گامزن ہوندا اے۔ ایہ آخری وعظ آپ دی نثری تبلیغ دا نچوڑ اے جیہڑا انسانی روح نوں اوہدے اصل مرکز نال جوڑ دیندا اے۔
تنقیدی جائزہ / فنی خوبیاں — مواعظِ نوشہ پیر
حضرت نوشہ گنج بخش دی نثری تحریراں پنجابی ادب وچ اک سنگِ میل دی حیثیت رکھدیاں نیں۔ انہاں دے مواعظ دا تنقیدی تے فنی جائزہ درج ذیل پہلوآں توں لیا جا سکدا اے:
i. مخاطب
حضرت نوشہ پیر دے مخاطب اوہ لوک سن جیہڑے اخلاقیات توں دور، اندھیرے طبقے نال تعلق رکھدے سن یا غیر مسلم سن۔ آپ دی حکمتِ عملی ایہ سی کہ لوکاں نوں اسلام دے مڈھلے مسئلے سمجھائے جان، نہ کہ فقہ دے اوکھے مسائل وچ الجھایا جائے۔
ii. دور
آپ دی حیاتی دا تبلیغی دور پنجابی نثر دا مڈھلا دور منیا جاندا اے۔ آپ نے قرآن دی آیتاں تے حدیثاں دے نچوڑ نوں سادہ زبان وچ پیش کیتا۔ ایہ دور پنجابی زبان دی علمی شکل سازی دا دور سی۔
iii. خطابی نثر
آپ دی تحریر وچ “خطابی نثر” دا عنصر بوہت نمایاں اے۔ ایہنوں پڑھ کے ایہج لکدا اے جیویں لوک آپ دے ساہمنے بیٹھے ہون۔ ہر گل نوں “بابا” کہہ کے شروع کرنا اک مخصوص کلمہِ تخاطب اے جس توں کلام وچ اپنائیت پیدا ہوندی اے۔
iv. مڈھلے مسئلیاں دا بیان
آپ نے ڈونگھے مسئلے بیان کرن دی بجائے اسلام دے مڈھلے عقیدے تے سادہ رنگ نوں اپنایا۔ آپ دی اک وڈی خوبی ایہ اے کہ چھوٹے مصرعے وچ وڈی گل کہہ دیندے سن، جیہڑا فصاحت و بلاغت دا اعلیٰ نمونہ اے۔
v. بولی
آپ دی تحریر وچ “نیم ہندوی” بولی دا اثر نمایاں اے۔ مستقبل دے صیغیاں لئی آپ نے خاص لفظ ورتے نیں، جیویں “ہووے گا” دی تھاں تے “ہوسی” ورتیا گیا اے۔ ایہ اس دور دی لسانی روایت سی۔
vi. سلیس تے آسان زبان
تقریباً ۳۵۰ سال پہلے دی زبان ہون دے باوجود، حضرت نوشہ پیر دی نثر اج دی بول چال دا حصہ لگدی اے۔ زبان دی اس آسانی دی وجہ توں ایہ تحریر اج وی اوپری نہیں لگدی۔
سادگی
فنی حوالے نال آپ دی نثر دا سب توں وڈا وصف “سادگی” اے۔ آپ نے مختصر لفظ ورتے نیں تے اوکھے لفظاں دے بھنڈار توں پرہیز کیتا اے۔ نہ ای آپ نے مسئلیاں دی بوہت زیادہ ڈونگھائی بیان کیتی اے جس نال عام بندہ الجھ جائے۔ ایہ سادگی ای اصل وچ آپ دے کلام دی روح اے جیہڑی براہِ راست انسانی شعور نوں متاثر کردی اے۔
مٹھی زبان
چار سو (۴۰۰) سال پہلے دی زبان ہون دے باوجود اس وچ اک فطری مٹھاس تے چاشنی موجود اے۔ آپ دی تحریر دا ہر لفظ مٹھا اے۔ ایہ مٹھاس صوفیانہ فکر دی دین اے جیہڑی تلخی دی بجائے محبت تے نرمی نال گل کرن دی قائل اے۔ ہر لفظ دی اپنی اک مٹھالی اے جیہڑی سنن تے پڑھن والے دے کناں وچ رس گھولدی اے۔
اختصار
آپ دے مواعظ وچ لمبی چوڑی گل توں گریز کیتا گیا اے کیونکہ لمبی گل اکثر اپنا اثر گوا دیندی اے۔ اس پاروں آپ نے مختصر نصیحتاں دا سہارا لیا اے۔ ہر نصیحت نوں “بابا” کہہ کے شروع کرنا تے فیر اک ای جملے یا چھوٹے پیرا گراف وچ وڈی توں وڈی حقیقت بیان کر دینا اختصار دی بہترین مثال اے۔ ایہو “موجز بیانی” آپ دے اسلوب دا خاصہ اے۔
مخاطب لئی “سائیں” تے “سائیاں والیاں” ورگے لفظاں دا استعمال کلام وچ اک خاص روحانی رعب تے اپنائیت پیدا کردا اے۔ حضرت نوشہ گنج بخش نے اپنی نثر نوں ادبی چاشنی دین لئی درج ذیل فنی خوبیاں دا سہارا لیا اے:
تشبیہاں
آپ نے اپنے کلام نوں من کھچواں تے جاذبِ نظر بناون لئی بوہت ای سوہنیاں تے سادہ تشبیہاں ورتیاں نیں۔ صوفیانہ فکر وچ تشبیہ صرف سجاوٹ لئی نہیں ہوندی بلکہ ایہ مشکل حقائق نوں عام فہم مثالاں نال سمجھاون دا ذریعہ ہوندی اے۔
اس مثال وچ آپ نے انسان دی اس دنیا وچ حیثیت نوں اک پردیسی نال تشبیہ دتی اے۔ جیویں اک مسافر اپنے اصل وطن واپس جاون لئی بے تاب ہوندا اے تے اوتھے پہنچ کے دنیا دے دکھ بھل جاندا اے، اویں ای روح اپنے اصل مقام ول واپسی تے سکون پاندی اے۔ ایہ تشبیہ انسانی جبلت تے باطنی تڑپ دی بھرپور عکاسی کردی اے۔
ضرب المثل دا روپ
آپ دے چھوٹے تے نکے فقرے اپنی تاثیر تے جامعیت پاروں “ضرب المثل” دا روپ دھار لیندے نیں۔ ایہ نکے فقرے دی خوبی اے کہ اوہ سنن والے دے ذہن وچ نقش ہو جاندا اے۔
ایہ جملہ اک عالمگیر سچائی دی بیان بازی اے جیہڑا ضرب المثل وانگ ہر دور وچ صادق آوندا اے۔ حق تے باطل دی جنگ وچ آخر کار فتح سچ دی ای ہوندی اے، چاہے وقتی طور تے جھوٹ کتنا ای طاقتور کیوں نہ لگے۔ ایہو جیہے فقرے ای نثر نوں لازوال بناوندے نیں۔
مرصع نثر
حضرت نوشہ پیر دے مواعظ وچ مرصع نثر دے نمونے تھاں تھاں تے ملدے نیں۔ مرصع نثر توں مراد ایسی تحریر اے جیہڑی سجائی گئی ہووے تے جس وچ شعری محاسن موجود ہون۔ آپ دے کلام وچ کدھرے اکو حرف دی تکرار ملدی اے تے کدھرے آواز دی تکرار نال اک خاص موسیقی پیدا ہوندی اے۔ زیر و زبر دے بدلن نال معنی دی تبدیلی تے صوتی آہنگ آپ دی نثر نوں عام تحریر توں بلند کر کے اک ادبی شاہکار بنا دیندا اے۔ ایہ خوبیاں ثابت کردیاں نیں کہ حضرت نوشہ پیر نہ صرف اک وڈے صوفی سن بلکہ پنجابی زبان دے مڈھلے تے صاحبِ اسلوب نثر نگار وی سن۔
✦ حضرت نوشہ گنج بخش دا ادبی مرتبہ ✦
حضرت نوشہ گنج بخش نہ صرف اک وڈے صوفی تے روحانی پیشوا سن، بلکہ پنجابی زبان تے ادب دے اوہ پہلے نثر نگار سن جنہاں نے سادہ، مٹھی تے موثر زبان وچ لکھ کے پنجابی نثر دی بنیاد رکھی۔ آپ دے مواعظ صرف مذہبی تعلیم دا ذریعہ نہیں، بلکہ پنجابی ادب دا اک قیمتی سرمایہ نیں جیہڑا صدیاں گزرن دے باوجود اج وی تازہ تے متاثر کن اے۔
Mawaaiz-e-Noosha Peer
The Sermons of Hajji Muhammad Noosha Ganj Bakhsh — A Founding Voice of Punjabi Prose
1602 — 1691 CEIntroduction
The measure of his scholarly and literary stature can be gauged from the fact that with the blessing and permission of his spiritual guide, he established a major centre for Islamic propagation at the village of Nohshehra Tararaan, in Tehsil Phalia, District Gujrat. This centre served not merely as a spring of spiritual sustenance, but as a vibrant hub for the advancement of the Punjabi language and its literature. He laid the foundation of the Noshahiya Sufi Order, which to this day remains a beacon of guidance for millions.
He was not only a revered spiritual leader, but also a recognised literary master in Urdu, Persian, and Punjabi. His writings blend intricate mystical insight with a sweetness and simplicity of language that is immediately arresting. His sermons were first compiled by Sharafat Noshahi and later published in 1978 CE by Dr. Ismat Ullah Zahid, reintroducing his luminous voice to the world of scholarship with fresh resonance.
Among his contemporaries were such eminent poets as Shah Hussain, Abdullah Hoori, Shah Sharaf, Hakeem Darwesh, and Sheikh Farid Saani — each a towering name in their own right. This era is widely regarded as a golden age of Punjabi literature, during which Sufi poetry reached the very heights of its power and beauty.
The sermons of Hazrat Noosha occupy a foundational position in Punjabi prose literature, for before them, formal prose compositions in Punjabi were exceedingly rare — the vast majority of creative work existed in verse alone. He composed these sermons for those who were absent at the time, or for those who would come after, so that generations yet unborn might also drink from this fountain of spiritual nourishment. This was a remarkable act of foresight that furnished Punjabi prose with a strong and enduring foundation. All the great Sufis followed this path — they abandoned house and home and made the welfare and guidance of humanity their sole purpose in life. His sermons address every dimension of human existence, with particular emphasis on ethics and the knowledge of God.
A Summary and Intellectual Overview
Great luminaries such as Data Ganj Bakhsh, Moin-ud-Din Ajmeri, and Bakhtiyar Kaki lit the lamp of faith across the Indian Subcontinent. Their supreme purpose was the worship of God and the sincere propagation of Islam. Among the finest of these spiritual ambassadors, the name of Hazrat Noosha Ganj Bakhsh — founder and Imam of the Noshahiya order — stands foremost. He consecrated his entire life to the welfare of humanity and to the love of the Divine.
The Six Sermons — A Detailed Overview
First Sermon — The Oneness of God & Divine Power
The central theme of the first sermon is Tawheed — the Oneness of God — which is the very foundation and soul of Islam. Hazrat Noosha declares that the Being of Almighty Allah alone is the true owner and absolute sovereign of the entire universe. Every particle of creation is bound by His command, and humanity must understand that it is utterly dependent upon its Creator.
In its intellectual dimension, this sermon illuminates the concept of death and annihilation. He teaches that the soul of the unbeliever departs in anguish, because that soul has been so consumed by the glitter of the world that it has forgotten the ultimate reality. The angels come from the Lord, and with the blast of Israfil’s trumpet, all will be extinguished — this world is but a temporary resting place. God has fashioned every bounty for humanity, yet it is only through gratitude for those bounties and the pursuit of righteousness that true success is guaranteed. Paradise has been created for the virtuous — the eternal abode of God’s righteous servants.
Towards the close of the sermon, the story of Prophet Musa (Moses) and Pharaoh is cited, with a detailed explanation of the miracle of the staff. Every act is possible only by the command of Allah. Whatever Moses wished to achieve through his staff, he achieved it through the divine command. This is evidence that all power and all miracles are bestowed solely by God — and that if the Lord so wills it, even a simple wooden staff can bring the greatest tyrant and oppressor crashing to the earth. This lesson carries a timeless message: humanity must always place its trust in the Lord, for true power and authority belong to the Master of the Universe alone.
Second Sermon — Purification of the Soul & the Darkening of the Heart
In the second sermon, Hazrat Noosha addresses the spiritual condition of the human heart and the forces that act upon it. The subject is: “The various causes of the heart’s spiritual darkening.” He teaches that sin and evil cause the heart to blacken — this darkness begins as a single point and gradually envelops the entire heart. This condition is as hard as iron consumed by rust, and such a state is considered a sign of the torment of Hell.
His intellectual argument is that the stains upon a darkened soul can only be cleansed through the company of the righteous. The fellowship of the pious carries an influence that strips the rust of corruption from the heart and awakens within it a recognition of truth.
Baba, one deprived of the true taste of God’s love is truly lost —
He who has not acknowledged his Master shall never know the way forward.
The mind entangled in the snares of desire can never truly awaken —
What is written in the scroll of fate, that difficult passage must be traversed.
There and here alike shall one be scorched by the lash of consequence.
These verses are a vivid portrait of human heedlessness and the ruin that follows in its wake. He who has been deprived of the true taste of God’s love is most unfortunate. He who has not acknowledged his Master can never reach the station of true knowledge. A mind lost in the wanderings of carnal desire can never awaken. Whatever is written in destiny’s scroll, that difficult passage must be endured. As for the reckoning of the Hereafter — only that person shall escape it who carries forward the provisions of righteous deeds from this world.
Third Sermon — The Importance of Truth & the Company of the Righteous
The central theme of the third sermon is “the importance of truth and the company of truthful people.” In Sufi thought, truth is not merely a matter of what the tongue speaks — it is the perfect unity between one’s inner state and one’s outer expression. He teaches that the straight path can only be found through love for the righteous. Those who are near to God, their companionship keeps a person steadfast upon the path of righteousness.
He further makes it clear, while emphasising the power of truth, that the path of truth is certainly difficult, yet it is the only path that leads to salvation. To remain steadfast upon truth in an age of falsehood and hypocrisy is a tremendous spiritual struggle — yet the help of God is always with those who are truthful. This sermon presents a complete curriculum of moral formation that draws a person away from outward show and orients them towards inward purity.
Fourth Sermon — The Transience of the World & the Reality of Death
The central theme of this sermon is “the transience of the world,” wherein Hazrat Noosha awakens humanity to the true nature of this ephemeral universe. He declares that the world is a caravanserai — a traveller’s resting place — where a person halts for only a little while, yet tragically comes to regard this temporary dwelling as a permanent home.
His intellectual argument is that the person who forgets death sinks into the swamp of greed and avarice. He counsels that the solitude of the grave and the journey of the Hereafter are the destiny of every soul — and so a person must grind down his arrogance and vanity into the dust, because that very body upon which he takes such pride must ultimately become dust itself. This sermon draws a person away from material desires and orients them towards spiritual awakening.
Fifth Sermon — Noble Character & Service to God’s Creation
In the fifth sermon, Hazrat Noosha places great emphasis on Huqooq-ul-Ibad (the Rights of God’s Creatures) and the cultivation of noble moral character. The essence of his teaching is that the pleasure of God does not lie solely in the counting of prayer beads, but also in showing love and mercy to His creation. He declares that the true believer is one from whose hands and tongue others remain safe.
He gives particular counsel regarding the sweetness of the tongue and the swallowing of anger, for in Sufi thought, to wound another’s heart is considered equal to demolishing the Kaaba itself. In its intellectual dimension, this sermon sketches a picture of an ideal society — one in which the service of orphans, the poor, and the needy is regarded as an act of worship. His message is unambiguous: the road to the Creator passes through the hearts of His creation.
Sixth Sermon — The Reality of Spiritual Poverty & Divine Love
The sixth sermon is devoted to the very soul of Sufism — Divine Love (Ishq-e-Ilahi) and spiritual poverty (Faqr). Hazrat Noosha teaches that Faqr does not mean beggary or indigence, but rather the placing of complete trust in the Being of Allah. In his view, the highest station of Faqr is that a person abandons all worldly props and relies solely upon his Lord.
In its intellectual dimension, he speaks of the supreme importance of true divine love, saying that when the love of God takes up residence in the heart, everything that is not God becomes utterly meaningless. This sermon leads humanity towards the ancient philosophical principle: “Man ‘arafa nafsahu faqad ‘arafa rabbahu” — he who has known himself has known his Lord — where a person extinguishes his own ego and journeys towards the station of Fana Fil-Allah (annihilation in God). This final sermon is the very essence of his prose preaching, one that reconnects the human soul with its true and original centre.
Critical Analysis — Literary & Artistic Qualities
The prose compositions of Hazrat Noosha Ganj Bakhsh occupy the stature of a milestone in Punjabi literature. A critical and artistic examination of his sermons reveals the following key dimensions:
i. The Audience
His intended audience were those who had drifted away from morality, those from marginalised strata of society, or those who were non-Muslim. His strategy was to explain the fundamental principles of Islam in a manner that any ordinary person could grasp — not to entangle them in the complex minutiae of Islamic jurisprudence.
ii. The EraThe period of his preaching is considered the foundational era of Punjabi prose. Rather than delivering lengthy exegeses of Quranic verses and Hadith, he presented their very essence in simple language. This era was the period of intellectual formation for the Punjabi language — one in which he played a crucial role.
iii. Oratorical ProseThe element of oratorical prose is highly prominent in his writing. Reading it, one feels as though people are seated before him and he is addressing them directly. Beginning every statement with the word “Baba” is a distinctive mode of address — one that immediately focuses the listener’s attention and fills the discourse with a sense of warmth and intimacy.
iv. Foundational MattersRather than expounding complex issues such as deep points of Sufism or jurisprudence, he adopted the fundamental creed of Islam and a simple approach. One of his greatest gifts is the ability to convey a profound truth within a brief verse or phrase — a supreme example of eloquence and rhetorical mastery.
v. The LanguageThe influence of “Semi-Hindawi” language is markedly visible in his writing. For future tense forms, he employed distinctive words — for instance, “Hosi” was used in place of “Hovega.” This was a linguistic tradition of his era, during which a new literary flavour was being born from the blending of Punjabi and Hindawi.
vi. Fluent & Accessible LanguageDespite being composed approximately three hundred and fifty years ago, his prose feels like the spoken language of today. The ease and clarity of his language is such that no ordinary reader encounters any difficulty in understanding the meaning. Rather than feeling archaic or distant, it reads as though a beloved companion is engaged in conversation with us.
Simplicity
In artistic terms, the greatest virtue of his prose is its simplicity. He employed concise words and avoided any accumulation of difficult or obscure vocabulary. Nor did he plunge into excessive complexity that might cause the ordinary reader to lose their way. This very simplicity is the soul of his discourse — it acts directly upon human consciousness without intermediary.
Sweetness of Language
Despite being the language of four hundred years ago, a natural sweetness and savour runs through every word of his composition. This sweetness is the gift of Sufi thought, which believes in speaking with love and gentleness rather than with bitterness. Every word carries its own particular sweetness — one that pours a kind of nectar into the ears of those who hear and read it.
Brevity & Conciseness
In his sermons, lengthy and elaborate speech is studiously avoided — for a prolonged discourse often loses its impact. He therefore took refuge in brief, pointed admonitions. Beginning every counsel with “Baba” and then conveying the greatest of truths within a single sentence or short paragraph is a finest example of the art of conciseness. This very quality of Moojaz Bayaani (compressed expression) is the hallmark of his style.
The use of words such as “Saayin” and “Saayian Walian” when addressing the listener creates a particular spiritual solemnity and warmth within the discourse. To give his prose a literary flavour and distinction, Hazrat Noosha Ganj Bakhsh employed the following additional artistic devices:
Similes (Tashbihaat)
He employed the most beautiful and uncomplicated similes to render his discourse captivating and arresting. In Sufi thought, a simile is not merely decorative — it is the instrument through which difficult truths are explained by means of universally understood examples.
In this image, the human being’s condition in this world is compared to a traveller in a foreign land. Just as a journeyman yearns to return to his true homeland and, upon arriving there, forgets all the sorrows of the road, so too does the soul find peace upon its return to its original station. This simile is a profound and moving evocation of human instinct and inner longing.
The Form of a Proverb
His short and pithy phrases, by virtue of their impact and comprehensiveness, take on the quality of proverbs. The beauty of a brief phrase is that it becomes imprinted upon the mind of the listener.
This sentence is an articulation of a universal truth that rings true in every age like a proverb. In the eternal struggle between truth and falsehood, victory ultimately belongs to truth — no matter how powerful falsehood may appear in the short term. It is precisely such phrases that render prose immortal.
Jewelled Prose (Murassa Nasr)
Examples of Murassa Nasr (ornamented, jewelled prose) are to be found throughout the sermons of Hazrat Noosha Peer. By Murassa Nasr is meant writing that has been adorned and in which the qualities of poetry are present. In his discourse, one encounters in places the repetition of a single letter, and elsewhere the repetition of sound creates a particular music. The shifting of vowel inflections, the transformation of meaning, and the harmonic cadence together elevate his prose from ordinary writing and render it a literary masterpiece. These qualities prove that Hazrat Noosha Peer was not merely a great Sufi, but also the earliest and most distinctively styled prose writer of the Punjabi language.
✦ The Literary Standing of Hazrat Noosha Ganj Bakhsh ✦
Hazrat Noosha Ganj Bakhsh was not merely a great Sufi and spiritual leader — he was the earliest prose writer of the Punjabi language, who by writing in simple, sweet, and powerfully effective language, laid the very foundations of Punjabi prose. His sermons are not simply a means of religious instruction; they are a priceless treasure of Punjabi literature that remains as fresh and as moving today as it was four centuries ago, defying the passage of time itself.
Notes for Competitive (CSS/PMS) exams are given below
Proudly Powered By
Leave a Comment