ڈھولا: پنجابی لوک ادب دی قدیم صنف
پنجابی لوک ورثے وچ ‘ڈھولا’ اک ایسی صنف اے جیہڑی ساڈی رہتل تے جذبات دی گہرائی نوں بیان کردی اے۔ ایہہ صنف نہ صرف قدیم اے بلکہ پنجاب دے لوکاں دے دلاں دے بہت نیڑے اے۔ ڈھولے دی اصل روح اوہدی سادگی تے عوامی مقبولیت وچ چھپی ہوئی اے۔
- قدیم تے جند جان: ڈھولا پنجابی لوک ادب دی اک بہت پرانی صنف اے جیہنوں پنجاب دے لوکاں دی “جند جان” آکھیا جاندا اے۔ ایہہ ساڈی ثقافت دا اوہ حصہ اے جو صدیاں توں پنجاب دی فضاواں وچ گونج رہیا اے۔
- زبانی روایت: ایہہ صنف زیادہ تر زبانی صورت وچ محفوظ رہی اے۔ لوک ایہنوں سُٹ کے یاد کر لیندے سن، ایس لئی ایہنوں لکھن دی لوڑ ای محسوس نہیں ہوئی سی۔ ایہہ سینہ بسینہ اک نسل توں دوجی نسل تیکر پہنچیا اے۔
- نسل در نسل منتقل: ڈھولے دی منتقلی دا عمل بہت فطری رہیا اے، جس پاروں ایہہ اج وی اپنی اصل خوشبو دے نال ساڈے درمیان موجود اے۔
ماخذ تے روایتاں
ڈھولے دے مڈھ تے ایہدی شروعات دے بارے وچ مختلف روایتاں ملدیاں نیں، جو ایس صنف دی تاریخی تے تہذیبی اہمیت نوں واضح کردیاں نیں۔
- سمی تے ڈھول بادشاہ دی داستان: اک روایت دے مطابق ڈھولے دا تعلق “سمی” (شمس رانی) تے “ڈھول بادشاہ” دی رومانوی داستان نال اے۔ ایہہ داستان پنجاب دے لوکاں وچ بہت مقبول رہی اے تے منیا جاندا اے کہ ڈھولے دے مڈھلے بیج ایس ای عشقیہ قصے توں پُٹے۔ سمی تے ڈھول دی محبت دی تڑپ تے وصال دیاں ریجھاں نے ایس صنف نوں اک خاص جذباتی رنگ عطا کیتا اے۔
ڈھولے دی ایہہ صنف دراصل پنجاب دے پینڈو جیون، پیار، ہجر تے انسانی قدراں دی اک ایسی دستاویز اے جیہڑی کدی پرانی نہیں ہوندی۔
مارو تے ڈھولا دی رومانی داستان توں ماخوذ (لوک صنف: ڈھولا)
“ڈھولا بطور محبوب پنجاب دی پرانی علامت اے
لوک گیت ڈھولا ایسے محبوب والے ڈھولے توں ای بنیا اے۔”— پروفیسر شارب
ایس لکھت وچ ڈھولے دی صنف دا تذکرہ مارو تے ڈھولا دی مشہور لوک داستان دے حوالے نال کیتا گیا اے۔ ڈھولا اصل وچ ‘ڈھول’ توں نکلیا اے جیہڑا قد آور، ہم ساز تے ہم راز دے معنیاں وچ ورتیا جاندا اے۔ پنجابی لوک ادب وچ محبوب لئی ‘ڈھولا’ دا لفظ اک قدیم تے پکی علامت دے طور تے موجود اے۔ جیویں پروفیسر شارب دا آکھنا اے کہ لوک گیت دی ایہ صنف اصل وچ اِسے محبوبانہ رشتے تے پکار توں پیدا ہوئی اے۔ ایہ محض شاعری نہیں بلکہ پنجاب دے ساندل بار (راوی تے چناب دے درمیانی علاقے) دی مٹی دی خوشبو اے جیہڑی ساڈی ثقافتی قدراں دی سچی پہچان کرواندی اے۔
← لوک شاعری دی صنف ، مراد محبوب ، سجن تے من
← ڈھول اگے الف ندائیہ لاکے ڈھولا مطلب اے محبوب
” عورتاں ولوں اپنے محبوب لئی پیار، عشق، محبت دا اظہار تے جذبیان دی ترجمانی دا ناں ڈھولا اے “
جدوں اسی لفظ ‘ڈھول’ دے اگے ‘الف’ لاندے آں تاں ایہ اک پکار بن جاندی اے، جس دا مطلب اے “اے میرے محبوب”۔ ایہ صنف خاص طور تے عورتاں ولوں اپنے دل دے جذبات، عشق تے ہجر دی تڑپ نوں بیان کرن دا اک ذریعہ اے۔ ایہ عورت دے جذبات دی ایسی ترجمانی اے جیہڑی سادگی دے نال نال ڈونگھی جذباتی کیفیت نوں وی اپنے اندر سموئی بیٹھی اے۔
← خاص علاقہ : ساندل بار دا علاقہ ( راوی تے چناب دا درمیان )
← ڈھولا ــــ ماہییا
سانجھیاں قدراں
← اپنے اپنے خط دی پہچان
← پیار ، محبت ، اتحاد ← معاشرے دی عکاسی
ڈھولا تے ماہیا پنجاب دیاں اوہ اصناف نیں جیہڑیاں ساڈیاں سانجھیاں قدراں تے پیار محبت دے جذبات نوں ہور گوڑھا کردیاں نیں۔ ایہ کلام اپنے اپنے جغرافیائی خطے دی پہچان ہوندے نیں تے معاشرے وچ اتحاد، یگانگت تے بھائی چارے دی فضا پیدا کردے نیں۔ ایہناں وچ موجود لفظ پنجاب دے معاشرتی رہن سہن تے لوکاں دے آپسی میل جول دی سچی عکاسی کردے نیں۔
ڈھولا تے ماہیے وچ فرق (تکنیکی تے ثقافتی پکھ)
فرق
← ڈھولے لئی خاص وزن مقرر نہیں ، ماہییا مخصوص وزن
ڈھولا تے ماہیا، پنجابی لوک شاعری دیاں دو اہم اصناف نیں، جنہاں وچ فنی تے ساختی طور تے واضح فرق پایا جاندا اے۔ سب توں پہلا تے بنیادی فرق ایہناں دے عروضی وزن (Meter) دا اے۔ ڈھولا نظم لئی عروض دی دنیا وچ کوئی اک پکا تے مقرر وزن موجود نہیں اے۔ شاعر اپنی مرضی تے جذباتی کیفیت دے مطابق مصرعیاں دے وزن نوں گھٹا یا ودھا سکدا اے، جیہڑا اس صنف نوں اک خاص ازادی تے لچک دیندا اے۔ اس دے برعکس، ماہیا اک خاص تے مخصوص وزن دا پابند ہندا اے۔ ماہیے دا ہر مصرعہ اک طے شدہ بحر تے وزن وچ لکھیا جاندا اے، جس توں انحراف ممکن نہیں ہندا۔ ایہہ قید ماہیے نوں اک خاص نغمگی تے تال عطا کردی اے، جیہڑی ڈھولے وچ قدرے مختلف شکل وچ ملدی اے۔
← ماہیبا 1/2-1 تے ڈھولا 2 توں کئی مصرعیاں تے مشتمل
دوسرا وڈا فرق ایہناں دی ساختی بناوٹ (Structure) دا اے۔ ماہیا اک چھوٹی تے مختصر صنف اے، جیہڑی صرف ڈیڑھ (1.5) مصرعے تے مشتمل ہندی اے۔ پہلا مصرعہ ادھا تے دوسرا مکمل ہندا اے، جیہڑا مل کے اک مکمل خیال یا جذبے دا اظہار کردے نیں۔ اس دے مقابلے وچ، ڈھولا اک طویل صنف اے، جیہڑی گھٹ توں گھٹ دو (2) مصرعیاں توں شروع ہو کے کئی مصرعیاں توں تے مشتمل ہو سکدی اے۔ ڈھولے دی ایہہ طوالت شاعر نوں اپنے جذبات، کہانی یا بیانیے نوں تفسیل نال بیان کرن دا موقع دیندی اے، جیہڑا ماہیے دی مختصر بحر وچ ممکن نہیں ہندا۔ ایہہ طوالت ڈھولے نوں اک بیانیہ رنگ دیندی اے، جدکہ ماہیا اک غزلیہ تے تاثراتی رنگ رکھدا اے۔
← گائیکی وچ فرق
ڈھولا: مقابلے ، جھمر ناچ – نژدے انداز وچ وی
تکنیکی فرق توں ہٹ کے، ایہناں دی گائیکی (Performance Style) تے ثقافتی موقعیاں وچ وی نمایاں فرق اے۔ ڈھولے دی گائیکی اکثر ثقافتی میلیاں، تہواراں تے اکٹھاں وچ مقابلے (Competition) دی شکل وچ ہندی اے۔ دو یا دو توں زیادہ گائیک آمنے سامنے بہہ کے باری باری ڈھولے دے مصرعے ساندے نیں تے اک دوسرے نوں جواب دیندے نیں۔ اس توں علاوہ، ڈھولا جھمر ناچ (Jhummar Dance) دے نال وی گایا جاندا اے، جتھے ناچ تے گائیکی مل کے اک سحر انگیز ماحول پیدا کردے نیں۔ ایہہ گائیکی اکثر ‘نثری انداز’ (Prose Style) وچ وی ہندی اے، جتھے گائیک شعر نوں تال تے سر دے نال گان دی بجائے اک خاص لہجے تے اتار چڑھاؤ دے نال پڑھدا اے، جیہڑا سامعین دے دلاں تے گہرا اثر چھڈدا اے۔
ماہییا: ویاہ، ڈھول / پرات / چھج دا استعمال
اس دے برعکس، ماہیے دی گائیکی زیادہ تر خوشی دے موقعیاں، خاص طور تے ویاہ شادیاں دی تقاریب (Wedding Ceremonies) توں وابستہ اے۔ ویاہ دے موقعے تے، کڑیاں تے عورتاں اکٹھیاں ہو کے، ڈھولک (Dholak)، پرات (Platter) یا چھج (Winnowing Basket) دی تھاپ تے ماہیے دے گیت گاندیاں نیں۔ ایہہ گائیکی اجتماعی ہندی اے تے خوشی، چاء تے پیار دے جذبات دا اظہار کردی اے۔ ماہیے دی گائیکی وچ تال تے نغمگی دا خاص خیال رکھیا جاندا اے، جیہڑا ماحول نوں مزید رنگین تے پرجوش بنا دیندا اے۔ اس طرحاں، ڈھولا تے ماہیا اپنے اپنے انداز وچ پنجابی ثقافت دی بھرپور عکاسی کردے نیں تے لوکاں دے جذبات تے امنگاں نوں زبان دیندے نیں۔
← ماہیا مختصراے
ڈھولا گان دے علاقے تے طریقے
علاقہ
لاہور، شیخوپورہ ، سرگودھا ، جھنگ ، ملتان، چولستان وغیرہ
ڈھولا، جیویں کہ پہلے دسیا جا چکیا اے، پنجابی لوک ادب دی اک بے حد مقبول صنف اے، جیہڑی پنجاب دے مختلف خطیاں وچ گائی تے سنی جاندی اے۔ ایہناں علاقے وچ لاہور، شیخوپورہ، سرگودھا، جھنگ، ملتان تے چولستان شامل نیں۔ ہر علاقے دے ڈھولے دا اپنا اک خاص لہجہ، انداز تے رنگ ہندا اے، جیہڑا اس علاقے دی ثقافت تے بولی دی عکاسی کردا اے۔ مثال دے طور تے، چولستان دے ڈھولے وچ ریگستان دی تنہائی تے ہجر دی تڑپ نمایاں ہندی اے، جدکہ لاہور تے سرگودھا دے ڈھولے وچ شہری زندگی دی چہل پہل تے سماجی پہلوواں دا ذکر ملدا اے۔ ایہہ علاقائی تنوع ڈھولے نوں اک بھرپور تے متحرک صنف بناوندا اے، جیہڑی پنجاب دی پوری ثقافتی وسعت نوں اپنے اندر سموئی ہوئی اے۔
طریقہ
اے – اے – ڈی اجاز نے ( جانجھے چھٹہ) وچ تن طریقے گان دے
ڈھولا گان دے طریقیاں دا ذکر کردیاں ہوئیاں، ماہرین نے مختلف انداز بیان کیتے نیں۔ اے-اے-ڈی اجاز نے اپنی کتاب ‘جانجھے چھٹہ’ وچ ڈھولا گان دے تین بنیادی طریقیاں دا ذکر کیتا اے۔ ایہہ طریقے گائیک دی مہارت، آواز دے اتار چڑھاؤ تے ادائیگی دے انداز تے مبنی ہندے نیں۔
1- روانی: سادہ طریقہ – نثری شکل وچ تحت اللفظ وچ ، آخری شعر اونچی آواز نال گانا اے۔
پہلا طریقہ ‘روانی’ دا اے، جیہڑا سب توں سادہ تے عام اے۔ اس طریقے وچ، گائیک ڈھولے دے مصرعیاں نوں اک سادہ تے رواں انداز وچ پڑدا اے، جیہڑا نثری شکل (Prose Form) دے قریب ہندا اے۔ اس نوں ‘تحت اللفظ’ (Recitation) وی کہیا جا سکدا اے، جتھے گائیک شعر نوں گان دی بجائے اک خاص لہجے وچ ادا کردا اے۔ اس طریقے دی خاص بات ایہہ اے کہ گائیک شعر دے آخر وچ پہنچ کے، آخری مصرعے نوں اچانک اونچی آواز (High Pitch) نال گاندا اے، جیہڑا سامعین نوں چونکا دیندا اے تے شعر دے تاثر نوں گہرا کر دیندا اے۔ ایہہ انداز سادگی تے سچائی نوں بیان کرن دا اک مؤثر طریقہ اے۔
2- رگی: مصرعیاں نوں اونچی آواز وچ لمی لے نال ، آخری دو چار
دوسرا طریقہ ‘رگی’ دا اے، جیہڑا زیادہ غنائی (Lyrical) تے نغمگی توں بھرپور ہندا اے۔ اس طریقے وچ، گائیک ہر مصرعے نوں اونچی آواز (High Voice) تے لمی لے (Long Breath/Rhythm) نال گاندا اے۔ آواز دے اتار چڑھاؤ تے سر دی پختگی اس طریقے دی بنیادی خصوصیات نیں۔ گائیک شعر دے آخر وچ پہنچ کے، آخری دو چار مصرعیاں نوں اک خاص انداز نال لمی تان نال کھینچدا اے، جیہڑا سامعین نوں سحر زدہ کر دیندا اے۔ ایہہ انداز جذباتی شدت تے موسیقی دے تاثر نوں بیان کرن لئی استعمال کیتا جاندا اے۔ ‘رگی’ طریقہ گائیک دی فنی مہارت تے آواز دے کنٹرول دا بہترین مظاہرہ کردا اے۔
ڈھولا گان دے طریقے تے قسماں (فنی تے موضوعاتی ویروا)
3- الّا پور: سارے مصرعے حدوں ودھ اچی آواز وچ،
← مصرعیاں وچ ٹھہراؤ
← مقابلیاں وچ، لمحے ساہ تے زور دا اظہار
ڈھولا گان دا تیجا اہم طریقہ ‘الّا پور’ اکھواندا اے۔ اس طریقے وچ گائیک فن دی آخری حد نوں چھوندا اے جتھے کلام دے سارے مصرعے حدوں ودھ اچی آواز (Extremely High Pitch) وچ گائے جاندے نیں۔ ایہ محض چیخ چہاڑا نہیں بلکہ آواز دے گھیر تے طاقت دا اک باقاعدہ فن اے۔ اس طریقے وچ مصرعیاں دے درمیان اک خاص قسم دا ٹھہراؤ (Pause) رکھیا جاندا اے تا کہ ہر بول دا اثر سامعین دے دلاں تک اتر سکے۔ خاص طور تے جدوں ڈھولا گان دے مقابلے ہوندے نیں تاں گائیک اپنی ساہ (Breath Control) دی لمبائی تے آواز دے زور دا اظہار اِسے طریقے نال کردے نیں۔ ایہ طریقہ گائیک دے حوصلے تے اوہدی فنی پختگی دی علامت منیا جاندا اے۔
قسماں
i- رومانی
ii- یوسف دے ڈھولے
iii- کال دے ڈھولے
iv- معرفت دے
v- داستانی
vi- حسینی
پنجابی لوک ادب وچ ڈھولے نوں اوہدے مواد تے بیان دے لحاظ نال مختلف قسماں وچ ونڈیا گیا اے۔ رومانی ڈھولے وچ حسن و عشق تے ہجر و وصال دے تیکھے جذبات بیان ہوندے نیں۔ یوسف دے ڈھولے وچ حضرت یوسف علیہ السلام دے قصے نوں لوک رنگ وچ ڈھالیا جاندا اے۔ کال دے ڈھولے تریخی حوالے نال قحط یا مشکل وقتاں دی عکاسی کردے نیں۔ معرفت دے ڈھولے وچ صوفیانہ رنگ تے رب نال لو لاؤن دی گل ہوندی اے، جدکہ داستانی ڈھولے وچ پنجاب دیاں مشہور لوک داستاناں نوں منظوم کیتا جاندا اے۔ حسینی ڈھولے وچ حضرت امام حسین علیہ السلام دی قربانی تے کربلا دے واقعے نوں عقیدت نال بیان کیتا جاندا اے۔ ایہ قسماں دسدیاں نیں کہ ڈھولا صرف تفریح دا ذریعہ نہیں بلکہ ساڈی تریخ، مذہب تے اخلاقیات دا امین وی اے۔
موضوعاتی کھلار
← ہر قسم دا موضوع ، عشق ، تصوف، سانول ، رزمیہ پہلو
← ایہدے وچ ہر موضوع سما جاندا اے۔
ڈھولے دا موضوعاتی دائرہ کار بہت وسیع اے، جس نوں ‘موضوعاتی کھلار’ کہیا جا سکدا اے۔ ایہ صنف اپنے اندر کائنات دے ہر رنگ نوں سمون دی طاقت رکھدی اے۔ عشق و محبت دی گل ہووے یا تصوف دیاں رمزاں، سانول (محبوب) دی تانگھ ہووے یا جنگ و جدل دے رزمیہ (Epic) پہلو، ڈھولا ہر رنگ وچ اپنی بہار دکھاندا اے۔ ایہدی لچک ایہنوں اک عالمگیر صنف بناوندی اے جس وچ انسانی زندگی دے دکھ سکھ تے معاشرتی حالات نوں وڈی مہارت نال پیش کیتا جاندا اے۔
میں ایتھے ماہی میرا سوہدے
میرا پل پل دل پیا اودرے
دھن میرا جگر ، جیوے ڈھولا
ایہ شعری سطراں ڈھولے دے اندر چھپے ہجر تے تڑپ دے جذبے دی بہترین مثال نیں۔ ایتھے شاعر اپنے محبوب (ماہی) دی تانگھ وچ اپنے دل دی اداسی دا ذکر کر رہا اے۔ ‘ریتھ ماہی’ تے ‘دل پیا اودرے’ جیہے لفظ دلالت کردے نیں کہ محبوب دی دوری نے جگر نوں کس قدر متاثر کیتا اے، پر فیر وی اوہ ‘جیوے ڈھولا’ کہہ کے اپنے محبوب دی سلامتی دی دعا منگدا اے۔ ایہو ای اوہ بے غرض محبت اے جیہڑی ڈھولے دا خاصہ اے۔
ڈھولے دی لوک شاعری وچ ہجر تے تڑپ دی عکاسی
میں تاں پانی بھرن آئی جھک دا
میرا ڈھول مسافر نت دا
رب جانے تے یار نہ جانے
میرا ڈھول جوانیاں مانے
پنجابی لوک ادب دی صنف ‘ڈھولا’ وچ ہجر تے فراق دی کیفیات نوں وڈی خوبصورتی نال بیان کیتا جاندا اے۔ ایہناں شعری سطراں وچ اک عورت دے دلی جذبات دی ترجمانی کیتی گئی اے جیہڑی پانی بھرن دے بہانے اپنے محبوب دی تانگھ وچ بیٹھی اے۔ ‘پانی بھرنا’ پنجاب دی دیہاتی زندگی دی اک علامت اے جتھے کھوہ یا تالاب تے میل ملاقات دے موقعے میسر آوندے سن۔ شاعر آکھدا اے کہ محبوب (ڈھول) تاں پردیسی اے، اوہ نت مسافراں وانگ سفر وچ رہندا اے جس پاروں دوری دا دکھ ہور ودھ جاندا اے۔ ایتھے رب نوں گواہ بنا کے اپنے یار دی بے نیازی دا گلہ وی اے تے نال ای ایہ دعا وی کہ اوہدا محبوب جتھے وی رہوے اپنی جوانیاں تے خوشیاں مانے۔ ایہ بے لوث محبت دی انتہا اے جتھے محبوب دی دوری دے باوجود اوہدی سلامتی دی تانگھ موجود اے۔
لگی دلاں دی اوہو جانے
جیہناں دے تن ورتیاں، کیہڑا دکھ بیگانی پیڑ دا
ایہ مصرعے عشق دی نفسیات تے انسانی درد دی گہری رمز بیان کردے نیں۔ لوک شاعر دا مننا اے کہ محبت دی تڑپ تے دل دی لگی دا احساس صرف اوہی کر سکدا اے جیہڑا خود اس توں گزریا ہووے۔ ‘جیہناں دے تن ورتیاں’ توں مراد اوہ لوک نیں جنہاں نے عشق دی اگ نوں اپنے وجود تے ہنڈھایا اے۔ بیگانہ بندہ کدے وی دوسرے دے اندر دی پیڑ یا تکلیف دا اندازہ نہیں کر سکدا۔ ایہناں سطراں وچ معاشرتی سرد مہری تے ہمدردی دے فقدان ول اشارہ کیتا گیا اے کہ دنیا صرف تماشائی ہوندی اے، اصل دکھ صرف ہنڈھاؤن والا ای جاندا اے۔ ایہہ ڈھولے دا اوہ پہلو اے جیہڑا عام انسانی تجربے نوں آفاقی سچائی وچ بدل دیندا اے۔
Dhola: An Ancient Genre of Punjabi Folk Literature
In Punjabi folk heritage, ‘Dhola’ is a genre that expresses the depth of our culture and emotions. This genre is not only ancient but also very close to the hearts of the people of Punjab. The true spirit of Dhola lies hidden in its simplicity and popular appeal.
- Ancient and Beloved: Dhola is a very old genre of Punjabi folk literature, called the “lifeblood” of the people of Punjab. It is that part of our culture that has been resonating in the atmosphere of Punjab for centuries.
- Oral Tradition: This genre has mostly been preserved in oral form. People would memorize it, so there was no need to write it down. It has been passed down orally from generation to generation.
- Generational Transmission: The transmission of Dhola has been very natural, which is why it still exists among us with its original fragrance.
Origins and Traditions
There are various traditions about the origin and beginning of Dhola, which clarify the historical and cultural significance of this genre.
- The Tale of Sammi and Dhol King: According to one tradition, Dhola is connected to the romantic tale of “Sammi” (Shams Rani) and “Dhol King”. This tale was very popular among the people of Punjab, and it is believed that the early seeds of Dhola sprouted from this love story.
This genre of Dhola is essentially a document of Punjabi rural life, love, separation, and human values that never grows old.
Derived from the Romantic Tale of Maru and Dhola (Folk Genre: Dhola)
“Dhola, as a symbol of the beloved, is an ancient symbol of Punjab
The folk song Dhola was created from that very beloved Dhola.”— Professor Sharb
Dhola is derived from ‘Dhol’, which is used to mean tall, harmonious, and confidant. In Punjabi folk literature, the word ‘Dhola’ for the beloved exists as an ancient and strong symbol. This is not just poetry but the fragrance of the soil of Punjab’s Sandal Bar (the region between the Ravi and Chenab rivers), which truly identifies our cultural values.
← Folk poetry genre, meaning beloved, lover, and mind
← Adding the vocative ‘Alif’ before Dhol gives Dhola, meaning O beloved
“Dhola is the expression of love, passion, and emotion by women for their beloved and the interpretation of feelings.”
When we add the ‘Alif’ before the word ‘Dhol’, it becomes a call, meaning “O my beloved”. This genre is specifically a means for women to express their heart’s feelings, love, and the longing of separation.
← Specific Region: Sandal Bar region (between Ravi and Chenab)
← Dhola — Mahiya
Shared Values
← Identity of one’s own region
← Love, affection, unity ← Reflection of society
Dhola and Mahiya are the genres of Punjab that deepen our shared values and feelings of love. This poetry is the identity of its own geographical region and creates an atmosphere of unity, harmony, and brotherhood in society.
Difference Between Dhola and Mahiya (Technical and Cultural Aspects)
← No specific meter for Dhola, Mahiya has a specific meter
Dhola and Mahiya are two important genres of Punjabi folk poetry, in which there is a clear difference in artistic and structural terms. The first and most basic difference is their metrical weight. There is no fixed and specific meter for Dhola poetry. The poet can decrease or increase the weight of the verses according to his will and emotional state, which gives this genre a special freedom and flexibility. In contrast, Mahiya is bound by a specific and fixed meter.
← Mahiya consists of 1.5 verses, while Dhola consists of 2 or more verses
The second major difference is their structural composition. Mahiya is a short and brief genre, consisting of only one and a half (1.5) verses. In contrast, Dhola is a longer genre, starting from at least two (2) verses and can consist of many verses.
← Difference in singing style
Dhola: Competitions, Jhummar dance – also in close style
Apart from technical differences, there is also a notable difference in their performance style and cultural occasions. The singing of Dhola often takes the form of competition at cultural fairs, festivals, and gatherings. Additionally, Dhola is also sung with Jhummar dance.
Mahiya: Wedding, use of Dholak/Platter/Winnowing basket
In contrast, the singing of Mahiya is mostly associated with happy occasions, especially wedding ceremonies. At weddings, girls and women gather together and sing Mahiya songs to the beat of the Dholak, platter, or winnowing basket.
← Mahiya is brief/short
Regions and Methods of Singing Dhola
Region
Lahore, Sheikhupura, Sargodha, Jhang, Multan, Cholistan, etc.
Dhola is a highly popular genre of Punjabi folk literature, sung and heard in various regions of Punjab. These regions include Lahore, Sheikhupura, Sargodha, Jhang, Multan, and Cholistan. Each region’s Dhola has its own specific dialect, style, and color, reflecting the culture and language of that region.
Methods
A.D. Ejaz (in Janjhey Chhata) mentions three methods of singing Dhola
1- Rawani (Fluency): Simple method – in prose form, under the words, singing the last verse in a high voice.
2- Ragi (Melodic): Singing the verses in a high voice with a long melody, the last two or four…
Methods and Types of Singing Dhola (Artistic and Thematic Review)
3- Alla Poor (Extremely High): All verses in an extremely high voice,
← Pauses between verses
← Expression of long breath and force in competitions
Types
i- Romantic
ii- Dholas of Yusuf
iii- Dholas of Famine (Kal)
iv- Of Mysticism (Marifat)
v- Narrative (Dastani)
vi- Hussaini
In Punjabi folk literature, Dhola is divided into various types based on its content and expression. Romantic Dholas express sharp emotions of beauty, love, separation, and union. Dholas of Yusuf present the story of Prophet Joseph in folk color. Dholas of Famine depict droughts or difficult times in historical context. Dholas of Mysticism have a Sufi color and talk of connection with the Lord, while Narrative Dholas versify the famous folk tales of Punjab. Hussaini Dholas reverently express the sacrifice of Hazrat Imam Hussain and the event of Karbala.
Thematic Range
← Every kind of subject, love, Sufism, beloved, epic aspect
← Every subject is absorbed into it.
Main ethe mahi mera sohde
Mera pal pal dil piya odhre
Dhan mera jigar, jeeve dhola
Depiction of Separation and Longing in Dhola Folk Poetry
Main tan pani bharan aayi jhak da
Mera dhol musafir nat da
Rab jaane te yaar na jaane
Mera dhol jawaniyan mane
Lagi dillan di oho jaane
Jehna de tan wartiyan, kehda dukh begani pair da
ڈھولا: پنجابی لوک ادب کی قدیم صنف
پنجابی لوک ورثے میں ‘ڈھولا’ ایک ایسی صنف ہے جو ہماری تہذیب اور جذبات کی گہرائی کو بیان کرتی ہے۔ یہ صنف نہ صرف قدیم ہے بلکہ پنجاب کے لوگوں کے دلوں کے بہت قریب ہے۔ ڈھولے کی اصل روح اس کی سادگی اور عوامی مقبولیت میں چھپی ہوئی ہے۔
- قدیم اور جانِ جہان: ڈھولا پنجابی لوک ادب کی ایک بہت پرانی صنف ہے جسے پنجاب کے لوگوں کی “جانِ جہان” کہا جاتا ہے۔ یہ ہماری ثقافت کا وہ حصہ ہے جو صدیوں سے پنجاب کی فضا میں گونج رہا ہے۔
- زبانی روایت: یہ صنف زیادہ تر زبانی صورت میں محفوظ رہی ہے۔ لوگ اسے یاد کر لیا کرتے تھے، اس لیے اسے لکھنے کی ضرورت ہی محسوس نہیں ہوئی تھی۔ یہ سینہ بہ سینہ ایک نسل سے دوسری نسل تک پہنچا ہے۔
- نسل در نسل منتقل: ڈھولے کی منتقلی کا عمل بہت فطری رہا ہے، جس کی وجہ سے یہ آج بھی اپنی اصل خوشبو کے ساتھ ہمارے درمیان موجود ہے۔
ماخذ و روایات
ڈھولے کے آغاز اور اس کی ابتدا کے بارے میں مختلف روایات ملتی ہیں، جو اس صنف کی تاریخی اور تہذیبی اہمیت کو واضح کرتی ہیں۔
- سمی اور ڈھول بادشاہ کی داستان: ایک روایت کے مطابق ڈھولے کا تعلق “سمی” (شمس رانی) اور “ڈھول بادشاہ” کی رومانی داستان سے ہے۔ یہ داستان پنجاب کے لوگوں میں بہت مقبول رہی ہے اور مانا جاتا ہے کہ ڈھولے کے ابتدائی بیج اسی عشقیہ قصے سے پھوٹے۔ سمی اور ڈھول کی محبت کی تڑپ اور وصال کی رِجھوں نے اس صنف کو ایک خاص جذباتی رنگ عطا کیا ہے۔
ڈھولے کی یہ صنف دراصل پنجاب کی دیہاتی زندگی، پیار، ہجر اور انسانی قدروں کی ایک ایسی دستاویز ہے جو کبھی پرانی نہیں ہوتی۔
مارو اور ڈھولا کی رومانی داستان سے ماخوذ (لوک صنف: ڈھولا)
“ڈھولا بطور محبوب پنجاب کی پرانی علامت ہے
لوک گیت ڈھولا اسی محبوب والے ڈھولے سے ہی بنا ہے۔”— پروفیسر شارب
ڈھولا دراصل ‘ڈھول’ سے نکلا ہے جو قدآور، ہم ساز اور ہم راز کے معنی میں استعمال ہوتا ہے۔ پنجابی لوک ادب میں محبوب کے لیے ‘ڈھولا’ کا لفظ ایک قدیم اور پکی علامت کے طور پر موجود ہے۔ یہ محض شاعری نہیں بلکہ پنجاب کے ساندل بار (راوی اور چناب کے درمیانی علاقے) کی مٹی کی خوشبو ہے جو ہماری ثقافتی قدروں کی سچی پہچان کرواتی ہے۔
← لوک شاعری کی صنف، مراد محبوب، سجن اور من
← ڈھول کے آگے الف ندائیہ لگا کر ڈھولا، مطلب ہے محبوب
“عورتوں کی طرف سے اپنے محبوب کے لیے پیار، عشق، محبت کا اظہار اور جذبات کی ترجمانی کا نام ڈھولا ہے”
جب ہم لفظ ‘ڈھول’ کے آگے ‘الف’ لگاتے ہیں تو یہ ایک پکار بن جاتی ہے، جس کا مطلب ہے “اے میرے محبوب”۔ یہ صنف خاص طور پر عورتوں کی طرف سے اپنے دل کے جذبات، عشق اور ہجر کی تڑپ کو بیان کرنے کا ایک ذریعہ ہے۔
← خاص علاقہ: ساندل بار کا علاقہ (راوی اور چناب کا درمیان)
← ڈھولا ــــ ماہییا
مشترکہ قدریں
← اپنے اپنے خطے کی پہچان
← پیار، محبت، اتحاد ← معاشرے کی عکاسی
ڈھولا اور ماہیا پنجاب کی وہ اصناف ہیں جو ہماری مشترکہ قدروں اور پیار محبت کے جذبات کو مزید گہرا کرتی ہیں۔ یہ کلام اپنے اپنے جغرافیائی خطے کی پہچان ہوتے ہیں اور معاشرے میں اتحاد، یگانگت اور بھائی چارے کی فضا پیدا کرتے ہیں۔
ڈھولا اور ماہیے میں فرق (تکنیکی اور ثقافتی پہلو)
← ڈھولے کے لیے خاص وزن مقرر نہیں، ماہییا مخصوص وزن
ڈھولا اور ماہیا، پنجابی لوک شاعری کی دو اہم اصناف ہیں، جن میں فنی اور ساختی طور پر واضح فرق پایا جاتا ہے۔ سب سے پہلا اور بنیادی فرق ان کے عروضی وزن کا ہے۔ ڈھولا نظم کے لیے عروض کی دنیا میں کوئی ایک پکا اور مقرر وزن موجود نہیں ہے۔ شاعر اپنی مرضی اور جذباتی کیفیت کے مطابق مصرعوں کے وزن کو گھٹا یا بڑھا سکتا ہے، جو اس صنف کو ایک خاص آزادی اور لچک دیتا ہے۔ اس کے برعکس، ماہیا ایک خاص اور مخصوص وزن کا پابند ہوتا ہے۔
← ماہیبا 1/2-1 اور ڈھولا 2 سے کئی مصرعوں پر مشتمل
دوسرا بڑا فرق ان کی ساختی بناوٹ کا ہے۔ ماہیا ایک چھوٹی اور مختصر صنف ہے، جو صرف ڈیڑھ (1.5) مصرعے پر مشتمل ہوتی ہے۔ اس کے مقابلے میں، ڈھولا ایک طویل صنف ہے، جو کم از کم دو (2) مصرعوں سے شروع ہو کر کئی مصرعوں پر مشتمل ہو سکتی ہے۔
← گائیکی میں فرق
ڈھولا: مقابلے، جھمر ناچ – قریبی انداز میں بھی
تکنیکی فرق کے علاوہ، ان کی گائیکی اور ثقافتی مواقع میں بھی نمایاں فرق ہے۔ ڈھولے کی گائیکی اکثر ثقافتی میلوں، تہواروں اور اجتماعات میں مقابلے کی شکل میں ہوتی ہے۔ اس کے علاوہ، ڈھولا جھمر ناچ کے ساتھ بھی گایا جاتا ہے۔
ماہییا: شادی، ڈھولک / پرات / چھاج کا استعمال
اس کے برعکس، ماہیے کی گائیکی زیادہ تر خوشی کے مواقع، خاص طور پر شادی بیاہ کی تقریبات سے وابستہ ہے۔ شادی کے موقع پر، لڑکیاں اور عورتیں اکٹھی ہو کر، ڈھولک، پرات یا چھاج کی تھاپ پر ماہیے کے گیت گاتی ہیں۔
← ماہیا مختصر ہے
ڈھولا گانے کے علاقے اور طریقے
علاقہ
لاہور، شیخوپورہ، سرگودھا، جھنگ، ملتان، چولستان وغیرہ
ڈھولا پنجابی لوک ادب کی ایک بے حد مقبول صنف ہے، جو پنجاب کے مختلف خطوں میں گائی اور سنی جاتی ہے۔ ان علاقوں میں لاہور، شیخوپورہ، سرگودھا، جھنگ، ملتان اور چولستان شامل ہیں۔ ہر علاقے کے ڈھولے کا اپنا ایک خاص لہجہ، انداز اور رنگ ہوتا ہے، جو اس علاقے کی ثقافت اور زبان کی عکاسی کرتا ہے۔
طریقے
اے – اے – ڈی اعجاز نے (جانجھے چھٹہ) میں تین طریقے گانے کے
1- روانی: سادہ طریقہ – نثری شکل میں تحت اللفظ میں، آخری شعر اونچی آواز سے گانا ہے۔
2- رگی: مصرعوں کو اونچی آواز میں لمبی لے کے ساتھ، آخری دو چار
ڈھولا گانے کے طریقے اور اقسام (فنی و موضوعاتی جائزہ)
3- الّا پور: سارے مصرعے حد سے زیادہ اونچی آواز میں،
← مصرعوں میں ٹھہراؤ
← مقابلوں میں، لمبی سانس اور زور کا اظہار
اقسام
i- رومانی
ii- یوسف کے ڈھولے
iii- کال کے ڈھولے
iv- معرفت کے
v- داستانی
vi- حسینی
پنجابی لوک ادب میں ڈھولے کو اس کے مواد اور بیان کے لحاظ سے مختلف اقسام میں تقسیم کیا گیا ہے۔ رومانی ڈھولے میں حسن و عشق اور ہجر و وصال کے تیز جذبات بیان ہوتے ہیں۔ یوسف کے ڈھولے میں حضرت یوسف علیہ السلام کے قصے کو لوک رنگ میں ڈھالا جاتا ہے۔ کال کے ڈھولے تاریخی حوالے سے قحط یا مشکل وقتوں کی عکاسی کرتے ہیں۔ معرفت کے ڈھولے میں صوفیانہ رنگ اور رب سے لگن کی بات ہوتی ہے، جبکہ داستانی ڈھولے میں پنجاب کی مشہور لوک داستانوں کو منظوم کیا جاتا ہے۔ حسینی ڈھولے میں حضرت امام حسین علیہ السلام کی قربانی اور کربلا کے واقعے کو عقیدت سے بیان کیا جاتا ہے۔
موضوعاتی کھلار
← ہر قسم کا موضوع، عشق، تصوف، سانول، رزمیہ پہلو
← اس میں ہر موضوع سما جاتا ہے۔
میں ایتھے ماہی میرا سوہدے
میرا پل پل دل پیا اودرے
دھن میرا جگر، جیوے ڈھولا
ڈھولے کی لوک شاعری میں ہجر اور تڑپ کی عکاسی
میں تاں پانی بھرن آئی جھک دا
میرا ڈھول مسافر نت دا
رب جانے تے یار نہ جانے
میرا ڈھول جوانیاں مانے
لگی دلاں دی اوہو جانے
جیہناں دے تن ورتیاں، کیہڑا دکھ بیگانی پیڑ دا
Notes for Competitive (CSS/PMS) exams are given below
Proudly Powered By
Leave a Comment