بلدا شہر: روف شیخ دی غزل دا فنی تے فکری تجزیہ

پنجابی غزل دی تریخ وچ روف شیخ اک ایسا معتبر ناں اے جیہنے روایتی عشق و محبت دے موضوعات توں ہٹ کے غزل نوں نویں فکری جہتاں نال روشناس کروایا۔ روف شیخ نے پنجابی غزل وچ نہ صرف نویں خیال دتے بلکہ غزلاں وچ حالاتِ حاضرہ دے گھمبیر مسائل نوں سب توں پہلے پایا۔ اوہناں دا کمال ایہو اے کہ اوہناں نے غزل دی نزاکت نوں برقرار رکھدے ہوئے سماجی ناہمواری تے انسانی دکھاں نوں اپنی شاعری دا محور بنایا، جیہدے پاروں اوہناں دے کلام وچ منفرد تے نئے رجحانات ابھر کے ساہمنہ آؤندے نیں۔

روف شیخ دا اصل ناں عبد الرؤف سی۔ اوہ 14 اگست 1934ء نوں حافظ آباد دے اک علمی گھرانے وچ پیدا ہوئے، پر بعد وچ لاہور وچ کاروبار شروع کیتا۔ لاہور دے ادبی ماحول تے علمی محفلاں وچ شرکت نے اوہناں دے فنی شعور نوں جلا بخشی۔ استاد دامن تے قتیل شفائی ورگے عظیم لوکاں دی سنگت تے محبت پاروں اوہناں دے اندر شاعری دا شوق ودیا تے اوہ اک پختہ گو تے چنگے شاعر بن گئے۔ اوہناں دا شعری مجموعہ “بلدا شہر” 1971ء وچ شائع ہویا، جیہڑا 128 صفحیاں تے مشتمل اے تے ایہدے وچ 55 غزلاں شامل نیں۔ ایہہ مجموعہ جدید تر پنجابی غزل دی بنیاد رکھی جان دا موجب بنیا۔

فنی جائزہ / ویرا

روف شیخ دی شاعری دا فنی تے فکری جائزہ لئیے تاں سانووں اوہناں دے کلام وچ اک گہری مقصدیت نظر آوندی اے۔ اوہناں دے فن دا اک وڈا پہلو درج ذیل اے:

i- انقلابی رنگ: روف شیخ دی غزل وچ سماجی تبدیلی تے انقلاب دی تڑپ نمایاں اے۔ اوہ اس گل دے حامی نیں کہ جدوں تک مظلوم محنت نہ کرے، اوہدے حالات بدل سکدے نہیں۔ اوہ اپنی شاعری راہیں ایہہ پیغام دیندے نیں کہ چنگے مستقبل واسطے محنت ضروری اے تے محنت ای اوہ واحد راستہ اے جیہدے نال حقیقی انقلاب آ سکدا اے۔ اوہناں دا لہجہ دبے کچلے طبقے دی آواز بن کے گونجدا اے، جیہڑا قاری دے اندر اک نویں تڑپ تے جوش پیدا کردا اے۔

روف شیخ دا زبان و بیان تے فنی کمال

روف شیخ دی غزل اپنی مٹی نال جڑی ہوئی اے، جیہدے وچ سماجی شعور دی گہرائی تے فنی پختگی اک دوجے نال ملدیاں نیں۔ اوہناں دا انقلابی لہجہ محض نعرے بازی نہیں بلکہ اک سچی تڑپ دا اظہار اے، جیویں اوہ فرماندے نیں:

ii- زبان تے بیان
روف شیخ دے زبان و بیان دے حوالے نال نقاداں دا ایہہ مننا اے کہ اوہناں دی شاعری دی بنیاد اوہناں دی اپنی دھرتی تے بولی وچ اے۔ اوہناں دے بارے آکھیا جاندا اے:

اوہناں دے کلام وچ سادہ بیان دی سلامت نمایاں اے۔ اوہ پیچیدہ گلاں نوں وی بہت ای سادہ تے عام فہم طریقے نال بیان کرن دا ملکہ رکھدے نیں، جیویں ایہہ شعر اوہناں دی سادہ بیانی دی عکاسی کردا اے:

iii- صنعتِ تضاد

روف شیخ نے اپنی شاعری وچ صنعتِ تضاد دا بہت ای خوبصورت استعمال کیتا اے، جیہدے راہیں اوہ اجوکے دور دے انسان دی اندرونی ونڈ تے دوہرے معیاراں نوں ظاہر کردے نیں۔ ایہہ صنعت اوہناں دے اشعار وچ معنویت دی اک نویں دنیا کھولدی اے:

ایتھے “برف” تے “انگارے” دے تضاد راہیں اوہنے انسانی رویے دی سنگدلی تے منافقت نوں وڈی مہارت نال چتریا اے۔

iv- تمثیل نگاری
تمثیل نگاری روف شیخ دے فن دا اک ہور وڈا ستون اے۔ اوہ غیر مادی تصورات نوں مادی پیکراں وچ ڈھال کے پیش کردے نیں، جیہدے نال گل سمجھنا سوکھا تے اثر انگیز ہو جاندا اے۔ اوہناں دی تمثیل نگاری دا اک اعلٰی نمونہ ویکھو:

ایہہ اشعار ایہہ ثابت کردے نیں کہ روف شیخ نوں زبان اُتے مکمل عبور حاصل سی تے اوہناں نے جدید پنجابی غزل نوں اک توانا تے منفرد آواز عطا کیتی اے۔

روف شیخ دے فن دے مکھ پہلو: جذبات، پختگی تے محاورہ

روف شیخ دی غزل وچ جتھے سماجی انقلاب دی تڑپ اے، اوتھے انسانی جذبیاں دی گہری عکاسی وی اوہناں دے فن دا خاصا اے۔ اوہناں دی شاعری محض لفظاں دا مجموعہ نہیں بلکہ جیتے جاگدے تجربیاں دا نچوڑ اے۔

v- جذبات نگاری: روف شیخ اک گہرا مشاہدہ رکھن والے شاعر نیں جیہڑے حالات و ویکھ کے دکھی ہوندے نیں تے فیر اوس دکھ نوں لفظاں دا جامہ پہناؤندے نیں۔ اوہناں دے کلام وچ انسانی رویاں دی بے حسی تے سماجی سرد مہری دا ذکر وڈی شدت نال ملدا اے:

ایہہ اشعار دسن دے نیں کہ شاعر اپنے آلے دوالے دے ماحول توں کنا متاثر اے تے اوہدی اکھ سماج دے ہر فرد دے دکھ نوں محسوس کر رہی اے۔

vi- فنی پختگی: روف شیخ دے کلام وچ موضوعاتی تے فنی پختگی نظر آوندی اے۔ اوہناں نے جدید غزل نوں نویں موضوعات عطا کیتے تے اوہناں نوں خوبصورتی نال غزل دے رنگ وچ ڈھالیا۔ اوہناں دی فنی مہارت دا ثبوت ایہہ شعر اے:

ایتھے شاعر نے علامتی انداز وچ محنت کش طبقے دی بدحالی تے سماجی ناانصافی نوں وڈی فنی چابک دستی نال پیش کیتا اے۔

vii- محاوریاں دی لابھ: روف شیخ نوں پنجابی زبان تے اوہدے محاوریاں اُتے مکمل عبور حاصل سی۔ اوہناں نے غزل نوں چمکان لئی محاوریاں دا بہت ای سوہنا استعمال کیتا اے، جیہدے نال کلام وچ برجستگی تے تاثیر پیدا ہو جاندی اے۔ اوہناں دی محاورہ بندی دی اک مثال ویکھو:

روف شیخ دی ایہہ خوبی اوہناں نوں اپنے ہم عصر شاعراں وچ ممتاز کردی اے کہ اوہناں نے لوک بولی دے رس نوں غزل دی فنی ضرورت نال جوڑ دتا اے۔

پنجابی افسانہ تے روف شیخ دی شاعری وچ سماجی عکاسی

پنجابی ادب وچ نصری تے شعری اصناف نے ہمیشہ انسانی حیاتی دے بدلدے روپاں نوں اپنے اندر سمویا اے۔ افسانہ جیہنوں انگریزی وچ Short Story آکھیا جاندا اے، انسانی زندگی دے کسے اک اہم واقعے یا پہلو نوں ڈرامائی انداز وچ پیش کرن دا ناں اے۔ ایہ صنف اٹلی دے حکیم لقمان دی کہانیاں توں شروع ہو کے انگلستان دے راستے جدید شکل وچ ساڈے تیکر اپڑی اے۔ اج دے مشینی دور وچ، جتھے انسان کول وقت دی تھوڑ اے، افسانہ اپنی “کم ٹائم” والی خوبی پاروں ناول توں ودھ مقبول اے۔ مشہور نقاد جیمس دے مطابق ایہ کسے کردار دی حیاتی دے اہم واقعے دی ایسی پیشکش اے جیہڑی قاری دے ذہن اُتے گہرا اثر چھڈدی اے۔

پنجابی وچ افسانے دا باقاعدہ آغاز 1849ء دے انگریزی دور توں بعد ہویا۔ لال سنگھ نے 1911ء وچ پہلا افسانہ لکھ کے ایہدی بنیاد رکھی، جس توں بعد بھائی ویر سنگھ، موہن سنگھ تے چرن سنگھ شہید ورگے سکھ لکھاریاں نے ایہنوں اگے ودھایا۔ قیامِ پاکستان توں بعد 1957ء وچ ڈاکٹر فقیر محمد دے رسالے “پنجابی” نے ایس صنف نوں نویں زندگی دتی، جس وچ اکبر لاہوری، سجاد حیدر تے نواز (ڈونگھیاں شاماں) ورگے لکھاریاں نے دیہاتی تے شہری جیون دے نویں رنگ بھرے۔ فنی طور تے افسانے نوں بیانیہ، تجریدی تے تمثیلی قسماں وچ ونڈیا جاندا اے، جد کہ فکری طور تے ایہ سماجی، اصلاحی، رومانوی تے نفسیاتی موضوعات دا احاطہ کردا اے۔ اختصار، پلاٹ، کردار نگاری تے تجسس ایہدے لازمی اجزائے ترکیبی نیں جیہڑے کہانی نوں موثر بناندے نیں۔

پنجابی غزل وچ روف شیخ نے وی اسے طرحاں دے سماجی مسئلیاں نوں اپنی شاعری دا موضوع بنایا اے۔ اوہناں دے کلام وچ پینڈو تے شہری زندگی دا فرق تے زمانے دی بے حسی وڈی شدت نال نظر آوندی اے۔

viii- پینڈو تے شہری زندگی: روف شیخ نے پنڈ دی محنت تے شہر دی بے مروتی نوں تقابلی انداز وچ پیش کیتا اے۔ پنڈ دے محنت کش دی حالت بیان کردے ہوئے اوہ لکھدے نیں:

دوجے پاسے شہر دی اجنبیت تے اوتھوں دی مشینی زندگی دا نقشہ کجھ انج کھچدے نیں:

ix- زمانے دی بے حسی: روف شیخ اک درد رکھن والے انسان نیں، جنہاں نے شہری زندگی دی مادہ پرستی تے بے حسی دا گہرا مشاہدہ کیتا اے۔ اوہناں دے نزدیک شہر دے لوک دل دے معاملے وچ پتھر ہو چکے نیں:

x- اکلاپا: اجوکا دور مادہ پرستی تے مشین دا دور اے، جتھے انسان بھیڑ وچ رہ کے وی کلا اے۔ روف شیخ ایس اکلاپے تے تنہائی نوں اج دے انسان دا سب توں وڈا المیہ قرار دیندے نیں:

روف شیخ دی ایہ عکاسی ثابت کردی اے کہ چاہے نثری صنف افسانہ ہووے یا روف شیخ دی غزل، پنجابی ادب نے ہمیشہ انسان دے اندرونی تے بیرونی کرب نوں زبان عطا کیتی اے۔

روف شیخ دی غزل: اخلاقی زوال تے سماجی ناانصافی دا نوحہ

روف شیخ دی شاعری وچ انسانی جذبات تے اکلاپے دے نال نال معاشرتی قدراں دے مکن تے سماجی ناہمواری دا بہت ای گہرا بیان ملدا اے۔ اوہناں دی نظر توں معاشرے وچ آؤن والی ہر تبدیلی تے اخلاقی گراوٹ چھپی نہیں رہندی۔ اوہناں دے کلام وچ انسان دی اندرونی تنہائی دا نقشہ کجھ انج ابھردا اے:

xi- اخلاقیات دا جنازہ
روف شیخ اج دے دور وچ شرم، حیا، پیار تے مخلص جذبیاں دی کمی نوں شدت نال محسوس کردے نیں۔ اوہناں دے نزدیک ماضی دی اوہ خوبصورت روایات ہن ختم ہوندیاں جا رہیاں نیں جیہڑیاں ساڈے معاشرے دا مان سن۔ اوہ بڑے کرب نال فرماندے نیں کہ وقت بدلن دے نال نال لوکاں دے دل وی بدل گئے نیں:

xii- صحبت دا اثر
انسان دی شخصیت تے اوہدے مزاج وچ صحبت دا وڈا اثر ہوندا اے۔ روف شیخ نے اپنی غزل وچ ایس نکتہ نوں وی وڈی خوبصورتی نال بیان کیتا اے۔ اوہناں دے نزدیک سنگت ای انسان دی پہچان بن دی اے تے ایہو سنگت ای کھوٹے نوں کھرا تے کھرے نوں کھوٹا کر دیندی اے:

xiii- کساویں ونڈ
روف شیخ دی شاعری دا اک بہت وڈا پہلو سماجی ناانصافی تے “کساویں ونڈ” (غیر منصفانہ تقسیم) دے خلاف آواز بلند کرنا اے۔ اوہناں دے نزدیک قدرت دیاں نعمتاں تاں سب لئی برابر نیں، پر انسانی معاشرے وچ کجھ طاقتور لوکاں نے ایہناں نعمتاں اُتے قبضہ کر کے غریب نوں اوہدے حق توں محروم کر دتا اے۔ اوہ معاشرے دی ایس کڑی سچائی نوں انج بیان کردے نیں:

روف شیخ دی ایہہ احتجاجی لہر ثابت کردی اے کہ اوہ محض اک رومانوی شاعر نہیں سن، بلکہ اوہناں دی نبض معاشرے دے دکھی طبقے دے نال دھڑکدی سی۔ اوہناں نے اپنی غزل راہیں ایہہ پیغام دتا اے کہ جدوں تک معاشرے وچ انصاف تے برابری نہیں آؤندی، انسانیت سکھ دا ساہ نہیں لے سکدی۔