چونبھڑاں: ارشد میر دا تعارف تے فنی تجزیہ

ارشد میر پنجابی ادب دے اوہ مایہ ناز لکھاری نیں جنہاں نے اپنی تحریراں وچ طنز و مزاح دے ذریعے معاشرتی برائیاں تے انسانی روییاں دی ایسی جراحی کیتی اے کہ قاری ہسن دے نال نال سوچن تے وی مجبور ہو جاندا اے۔ اوہناں دی کتاب “چونبھڑاں” پنجابی انشائیہ نگاری وچ اک خاص مقام رکھدی اے۔

مصنف دا تعارف

ارشد میر دا تعلق لاہور نال سی۔ اوہ 13 جون 1931ء نوں پیدا ہوئے تے 1991ء وچ وفات پائی۔ اوہناں دی تحریراں دی خاصیت ایہہ اے کہ اوہناں نے اردو تے پنجابی، دونوں زباناں وچ اپنی تخلیقی صلاحیتاں دا لوہا منوایا۔ ارشد میر نے اپنی تحریراں وچ پنجابی ثقافت نوں سنبھالن دا درس دتا اے تے غیر دیسی ثقافت دی اندھی تقلید توں بچن دی تلقین کیتی اے۔ اوہناں دا طنز و مزاح بڑا گہرا تے مقصدیت نال بھرپور ہوندا اے۔

کتاب دا تعارف: چونبھڑاں

“چونبھڑاں” ارشد میر دے مزاحیہ تے طنزیہ انشائیاں دا مجموعہ اے۔ ایس کتاب دا عنوان ای ایہدی روح نوں واضع کردا اے۔

• معنی: لفظ “چونبھڑاں” واحد “چونبھڑ” توں نکلیا اے، جس دا مطلب اے “سوئی دی نوک”۔ جس طرح سوئی دی نوک چبھدی اے، بالکل اسے طرح ارشد میر دے طنز دی نوک معاشرتی کجیاں نوں چبھدی اے تاکہ اصلاح ہو سکے۔
• بناوٹ: ایہہ کتاب 192 صفحات تے مشتمل اے جس وچ کل 14 مضمون شامل نیں۔ ایہناں مضامین وچ مصنف نے روزمرہ زندگی دے عام موضوعات نوں اک انوکھے تے دلچسپ انداز وچ پیش کیتا اے۔

مضامین دے عنوانات

ارشد میر نے معاشرے دے مختلف طبقیاں، رسم و رواج تے انسانی عادتاں نوں اپنے نشانے تے رکھیا اے۔ کتاب وچ شامل مضامین دی لسٹ درج ذیل اے:

• 1. دیباچہ: کتاب دا مڈھلا تعارف۔
• 2. آڈھو گوانڈھ: پڑوس دے ماحول تے سماجی تعلقات دی عکاسی۔
• 3. پینڈو نائی: پنڈ دے نائی دا کردار تے اوہدی سماجی اہمیت۔
• 4. چاچا نورا: اک روایتی تے دلچسپ کردار دی تصویر کشی۔
• 5. چٹی چیرا: لباس تے ظاہری ٹھاٹھ باٹھ تے طنز۔
• 6. تقریر دا فن: سیاسی تے سماجی تقریباں وچ تقریراں دی حقیقت۔
• 7. مجھاں: پنجاب دے پینڈو جیون وچ مجھاں دی اہمیت تے اوہناں نال جڑے قصے۔
• 8. پگ: عزت تے غیرت دی علامت “پگ” دے بدلدے ہوئے معنی۔
• 9. رلے دار دا رولا: معاشرتی میل جول دے جھگڑے تے پریشانیاں۔
• 10. جیماں جگتی: جگت بازی تے پنجابی مزاح دا رنگ۔
• 11. حقہ پرہیا دا پردھان: پنڈ دی پنچائت تے حقے دی اہمیت۔
• 12. بس دا سفر: عوامی سواری دے سفر وچ پیش آؤن والے دلچسپ تے تکلیف دہ واقعات۔
• 13. پروہنے: ساڈے معاشرے وچ مہمان نوازی تے پروہنیاں دے مختلف روپ۔
• 14. بھجے دی جنج: ویاہ شادیاں دے ہنگامے تے بے جا رسم و رواج۔

فنی تے فکری خوبیاں

ارشد میر دی “چونبھڑاں” دا مطالعہ کردے ہوئے سانوں پتہ لگدا اے کہ اوہ صرف ہساندے نہیں بلکہ معاشرے دے مکے ہوئے ناسوراں ول اشارہ وی کردے نیں۔ اوہناں دی تحریر وچ ایہہ خوبیاں نمایاں نیں:

• • طنز و مزاح دا امتزاج: اوہناں دے طنز وچ تلخی نہیں بلکہ اک مٹھاس اے جیہڑی اصلاح دا پہلو لئی ہوندی اے۔
• • ثقافتی پہچان: اوہناں نے پگ، حقہ، مجھاں تے پینڈو نائی ورگے موضوعات چن کے پنجابی ثقافت دی بھرپور ترجمانی کیتی اے۔
• • سادہ تے رواں زبان: ارشد میر نے عام فہم پر ٹکسالی پنجابی زبان ورتی اے، جس نال ہر قاری جڑ جاندا اے۔
• • کردار نگاری: اوہناں دے کردار (جیویں چاچا نورا یا جیماں جگتی) ساڈے آلے دوالے دے جیندے جاگدے کردار لگدے نیں۔

زبان تے بیان

لاہور، شیخوپورے وغیرہ دی زبان
بہت دیسی پنجابی، بہت گھٹ دوجی زباناں دے لفظ
لفظالی بہت سوچ سمجھ کے، اعلیٰ ترتیب
ڈونگھے مشاہدے تے لہجے دی شوخی نمایاں

ارشد میر دی نثری مہارت دا سب توں وڈا ثبوت اوہناں دی لسانی بصیرت اے۔ اوہناں دی تحریر وچ لاہور تے شیخوپورے دی اس ٹکسالی زبان دی جھلک ملدی اے جیہڑی پنجاب دے تہذیبی مرکزاں دی روح اے۔ اوہناں نے اپنی تحریراں وچ “بہت دیسی پنجابی” نوں ترجیح دتی اے تے اردو یا انگریزی ورگیاں دوجیاں زباناں دے لفظاں توں جتنا ہو سکے پرہیز کیتا اے، جس نال پنجابی دی اپنی اصلیت تے مٹھاس برقرار رہندی اے۔ ارشد میر دی لفظالی (Vocabulary) محض اتفاقیہ نہیں بلکہ اک شعوری انتخاب اے۔ اوہ لفظاں نوں بڑی سوچ سمجھ کے اعلیٰ ترتیب نال جملیاں وچ پروندے نیں، جیویں کوئی ماہر کاریگر نگینے جڑدا اے۔ اوہناں دی شوخیِ تحریر دے پچھلے اک “ڈونگھا مشاہدہ” لُکیا ہوندا اے، جو قاری نوں سماج دے اوہناں پہلوآں ول متوجہ کردا اے جنہاں نوں عام اکھ نہیں دیکھ سکدی۔ ایہو وجہ اے کہ اوہناں دا بیان سادہ ہون دے باوجود فنی اعتبار نال بہت بلند درجے دا حامل اے۔

مضمون یا انشائیہ

نہ پورے مضمون نہ انشائیے — مزاح بھریا اے، جدوں طوالت زیادہ ہوندی اے تے مضمون لگدا اے کدی انج محسوس ہوندا اے کہ اک معمولی موضوع نوں ارشد میر کئی صفحیاں تے لکھدا اے جو کہ بہت مشکل اے۔
ارشد میر دیاں تحریراں صنف دے اعتبار نال اک وکھری نوعیت رکھدیاں نیں، جنہاں نوں نہ تے خالص روایتی مضمون آکھیا جا سکدا اے تے نہ ہی پوری طرح انشائیہ۔ ایہناں وچ مزاح دی اک گہری لہر شروع توں آخر تک جاری رہندی اے۔ جدوں اوہناں دی تحریر وچ طوالت آ جاندی اے تے اوہ مضمون دی شکل اختیار کر لیندی اے، پر موضوع دی رنگینی اوہنوں انشائیے دے قریب رکھدی اے۔ ارشد میر دے فن دا کمال ایہ اے کہ اوہ کسے “معمولی موضوع” نوں پھڑدے نیں تے اپنی خلاقیت نال اوہنوں کئی صفحیاں تک پھیلا دیندے نیں۔ ایہ اک ایسا کٹھن فن اے جس وچ ذرا جئی غلطی تحریر نوں بیزار کن بنا سکدی اے، پر ارشد میر اپنی گرفت ڈھیلی نہیں ہون دیندے تے معمولی گل وچوں وی مائنی خیز نکتے کڈھن دی پوری قدرت رکھدے نیں۔

بے ساختگی تے شگفتگی

خوش مزاجی دے نال بے ساختہ پن لہذا تمام جملے مزاح نال بھرے، قاری گھنٹیاں لطف اندوز ہوندا اے۔ بے ساختگی وچ پورا و قائم اے۔ طنز دا پہلو وی اے جیویں:
“چٹی چیرا” ، “یگ” وغیرہ۔
ارشد میر دی تحریر دی جان اوہناں دی “بے ساختگی تے شگفتگی” اے۔ اوہناں دی خوش مزاج طبیعت اوہناں دے قلم توں ٹپکدی اے، جس نال جملیاں وچ اک قدرتی روانی پیدا ہوندی اے۔ اوہناں دے جملے مزاح دے نال اس قدر بھرپور ہوندے نیں کہ قاری اک واری پڑھنا شروع کرے تے گھنٹیاں تک محظوظ ہوندا رہندا اے۔ ایہ بے ساختگی ایہناں دی تحریر دے ہر حصے وچ “پورا و قائم” نظر آؤندی اے۔ اوہ صرف ہساندے ای نہیں بلکہ طنز دے تیر وی چلاندے نیں، پر ایہ طنز زہریلا ہون دی بجائے اصلاحی تے شگفتہ ہوندا اے۔ جیویں “چٹی چیرا” یا “یگ” ورگے لفظاں دی ورتوں توں اوہ سماجی روییاں تے ظاہری ٹھاٹھ باٹھ اتے بڑی خوبصورتی نال چوٹ کردے نیں۔ ایہو شگفتہ بیانی ارشد میر نوں پنجابی نثر نگاری وچ اک انفرادی تے معتبر مقام عطا کردی اے۔

پینڈو رہتل دی جھلک

کچھ “شہری” انشائیے تے کچھ “پینڈو” پینڈو قدراں تے روایات نوں بیان کیتا۔ “پگ” ، “حقہ” مثلاً پگ دیاں کئی قسماں گنواندے نیں
ارشد میر دی فنکاری دا اک نمایاں پہلو ایہ اے کہ اوہناں دیاں تحریراں وچ شہر تے پنڈ، دوواں رنگاں دا حسین امتزاج لبھدا اے۔ اوہناں دے مجموعے وچ جِتھے شہری زندگی دے تضادات ملدے نیں، اوتھے خالص پینڈو جیون دی خوشبو وی آؤندی اے۔ ارشد میر نے پنجاب دی صدیاں پرانی “پینڈو قدراں تے روایات” نوں بڑی اپنائیت نال بیان کیتا اے۔ اوہناں نے “پگ” تے “حقہ” ورگیاں ثقافتی علامتاں نوں صرف اشیاء دے طور تے نہیں ورتیا بلکہ اوہناں نوں پنجاب دی غیرت تے سماجی سانجھ دے استعارے بنایا اے۔ خاص طور تے “پگ” دے موضوع اتے اوہناں دی مہارت دیدنی اے، جتھے اوہ پنجاب دے وکھو وکھرے علاقیاں وچ بدلدے ہوئے پگ دے انداز تے اوہدی قسماں نوں بڑی تفصیل نال گنواندے نیں، جیہڑا اوہناں دے گہرے ثقافتی مشاہدے دا ثبوت اے۔

ایہ اقتباس ارشد میر دی اس قابلیت نوں ظاہر کردا اے کہ اوہ اک چھوٹی جئی ثقافتی نشانی وچوں کنے رنگ کشید کر سکدے نیں۔ ایہ تفصیل صرف اک لسٹ نہیں بلکہ پنجاب دی جغرافیائی تے سماجی ونڈ دی اک مکمل نقشہ نگاری اے۔

حقیقت نگاری

تلخ حقائق دا مشاہدہ کر کے حقیقی رنگ وچ پیش کیتا۔ زندگی دے مسائل دا بے باک بیان۔
ارشد میر دی تحریر دی بنیاد “حقیقت نگاری” اے۔ اوہ تخیلاتی دنیا وچ رہن دی بجائے اپنے آلے دوالے دی جیوندی جاگدی زندگی توں مواد لیندے نیں۔ اوہناں نے سماج دے “تلخ حقائق” نوں اکھیں دیکھیا تے فیر اوہناں نوں بغیر کسے ملمع سازی دے “حقیقی رنگ” وچ پیش کر دتا۔ ارشد میر دی خوبی ایہ اے کہ اوہ زندگی دے مسائل نوں بیان کردے ویلے مصلحت توں کم نہیں لیندے۔ اوہناں دا بیان بے باک اے، پر ایہ بے باکی کِسے دی دل آزاری لئی نہیں بلکہ اصلاح لئی اے۔ اوہ انسانی رویاں دی کجی تے معاشرتی ناانصافیاں نوں طنز دے پیرائے وچ سامنے لیاندے نیں، تاکہ پڑھن والا ہسن دے نال نال اپنے گریبان وچ جھاتی مارن تے وی مجبور ہو جاوے۔ ایہ حقیقت نگاری ای اوہناں دی تحریر نوں ہر دور دے قاری لئی اہم بناندی اے۔

تہذیب دی تباہی دا نوحہ

اجاگر کروایا کہ تہذیب تبدیل ہو رہی اے ہزاراں سال پرانی تہذیب اپنی موت آپ مر رہی اے۔ “پگ” تے “پروہنے” خاص مثالاں۔
ارشد میر دی تحریر محض ہاسہ مذاق نہیں بلکہ ایہ اک مٹدی ہوئی تہذیب دا ماتم وی اے۔ اوہناں نے بڑی شدت نال اس گل دا احساس دلایا اے کہ ساڈی “ہزاراں سال پرانی تہذیب” اپنی جڑاں توں کٹ رہی اے۔ اوہناں دے نزدیک ایہ تبدیلی محض وقت دا گزرنا نہیں بلکہ اک تہذیبی خودکشی اے۔ “پگ” جیہڑی کدی غیرت تے شرافت دی علامت سی، تے “پروہنے” (مہمان) جنہاں دی آؤ بھگت پنجاب دا خاصہ سی، اج دے مادہ پرست دور وچ اپنی اہمیت گوا چکے نیں۔ ارشد میر اس تبدیلی نوں اک المیے دے طور تے پیش کردے نیں:

ایہ جملہ ساڈے بدلدے ہوئے سماجی روییاں اتے اک بھرپور چوٹ اے، جتھے خلوص دی جگہ تکلف تے مصلحت نے لے لئی اے۔

سماجی برائیاں ول دھیان

ایہناں برائیاں توں نچلے لوگ بہت متاثر۔ استحصال، ناانصافی، رشوت
ارشد میر دا قلم معاشرے دے نچلے طبقے دا وکیل بن کے سامنے آؤندا اے۔ اوہناں نے “استحصال، ناانصافی تے رشوت” ورگے ناسوراں ول خاص طور تے دھیان دوایا اے، کیونکہ ایہناں برائیاں دی سب توں زیادہ مار غریب تے عام آدمی اتے پیندی اے۔ اوہناں دی تحریر وچ ایہ درد صاف نظر آؤندا اے کہ کس طرح اک عام انسان نظام دیاں پیچیدگیاں وچ پس کے رہ جاندا اے۔ اوہناں نے اپنے انشائیاں جیویں “دیباچے”، “بھجے دی جنج”، “آڈھو گوانڈھ” تے “چٹی چیرا” وچ ایہناں تضادات نوں بڑی فنکاری نال اجاگر کیتا اے:

ارشد میر دا ایہ طنز اس کرپٹ نظام اتے اے جتھے لوک دوجیاں دا حق مارن نوں وی اک فن سمجھدے نیں۔ اوہناں دی تحریر دا مقصد صرف برائی دکھانا نہیں بلکہ قاری دے اندر اس ناانصافی دے خلاف اک شعور پیدا کرنا اے۔

غیر ضروری طوالت تے اکھاناں دا ورتوں: ارشد میر دے فن دے فنی پکھ

ارشد میر دے اسلوب وچ کجھ ایسی خوبیاں نیں جیہڑیاں اوہناں نوں اپنے ہم عصر لکھاریاں توں منفرد بناندیاں نیں۔ اوہناں دی تحریر وچ طوالت تے ضرب الامثال (اکھاناں) دی ورتوں دا تحقیقی جائزہ تھلے دتا گیا اے:

ارشد میر دا ایہ طنزیہ اقتباس ساڈے معاشرے وچ پھیلی ہوئی کرپشن تے سفارش کلچر دی جیوندی جاگدی تصویر اے۔ اوہ دسن دی کوشش کر رہے نیں کہ کس طرح عوامی عہدیاں دی خرید و فروخت ہوندی اے تے فیر اوہی افسر عوام دا خون نچوڑ کے اپنی رشوت دی رقم پوری کردے نیں۔ ایہ جرات مندانہ بیان ارشد میر دی حقیقت نگاری دا منہ بولدا ثبوت اے۔

غیر ضروری طوالت

طوالت لیکن گراں نہیں گزردی کیونکہ مزاح دا عنصر لمے انشائیے: “پروہنے” ، “پگ” ، “حقہ” ، “چٹی چیرا” لیکن طوالت نوں خوبی کہہ سکدے آں۔
ارشد میر دیاں تحریراں وچ طوالت دا عنصر نمایاں اے، پر ایہ طوالت قاری اتے “گراں” (بوجھ) نہیں گزردی۔ ایہدی سب توں وڈی وجہ اوہناں دی تحریر وچ چھُپا ہویا “مزاح دا عنصر” اے۔ اوہناں دے لمے انشائیے جیویں “پروہنے”، “پگ”، “حقہ” تے “چٹی چیرا” اپنی وسعت دے باوجود قاری دی دلچسپی نوں برقرار رکھدے نیں۔ فنی اعتبار نال ارشد میر دی اس طوالت نوں اک “خوبی” منیا جاندا اے، کیونکہ اوہ کسے وی موضوع دی اتنی تفصیل بیان کردے نیں کہ قاری دے سامنے اس موضوع دے تمام پوشیدہ پہلو عیاں ہو جاندے نیں۔ اوہناں دی طوالت بیزاری پیدا کرن دی بجائے معلومات تے تفریح دا ذریعہ بن دی اے۔

اکھاناں دی ورتوں

اے چھوٹے بول حکمت دا خزانہ، سمندر کوزے وچ بند۔ ارشد نے تھاں تھاں تے استعمال کیتا۔
ارشد میر دی نثری مہارت دا اک وڈا ثبوت اوہناں ولوں “اکھاناں” (Proverbs) دی ورتوں اے۔ اکھان دراصل “حکمت دا خزانہ” ہوندے نیں جیہڑے وڈی توں وڈی گل نوں تھوڑے جئے لفظاں وچ سمیٹ دیندے نیں، جیویں سمندر نوں کوزے وچ بند کر دتا جاوے۔ ارشد میر نے اپنی تحریراں وچ تھاں تھاں تے پنجابی اکھاناں نوں اتنے فطری انداز وچ ورتیا اے کہ تحریر دی تاثیر کئی گنا ودھ جاندی اے۔ کجھ مثالاں درج ذیل نیں:

• • اسپغول تے کجھ نہ پھول: اس اکھان نوں اوہناں نے تپاک تے خاموشی دے موقعے اتے ورتیا اے۔
• • کم دانہ کاج دا، ویری اناج دا: ایہ اکھان نکمے تے کاہل انسان لئی ورتی گئی اے۔
• • ہتھے پگ نیں تے پت نہیں: پگ دی اہمیت تے عزت دے حوالے نال اک مائنی خیز اکھان۔
• • اتوں سرے جولاہے وچوں نم دے گولے: بظاہر کجھ تے اندروں کجھ (منافقت) دی بہترین عکاسی کردی اکھان۔