ٹپا: پنجابی لوک شاعری دی اک ولکھن صنف

تعارف

ٹپا پنجابی لوک ادب دی اوہ حرمن پیاری تے نکی جہی صنف اے جیہڑی اپنے مختصر وجود دے باجود معانی دا اک سمندر اپنے اندر سموئی بیٹھی اے۔ جے اس دی ہیت تے ساخت ول نظر ماریئے تاں اے اک مصرعے دی نظم ہوندی اے پر ایہنوں دو حصیاں وچ ونڈیا جاندا اے۔ ایہدی سب توں وڈی خوبی ایہدا “شوخ انداز” اے جیہڑا خوشی دیاں محفلاں، منگنے، ویاہ شادی تے تیوہاراں دے موقعے تے اک خاص رنگ بھر دیندا اے۔ لوک ورثے وچ ٹپے نوں اک ایہجی صنف منیا جاندا اے جیہڑی فوری طور تے ردعمل ظاہر کرن لئی ورتی جاندی اے۔ ایہنوں عام طور تے “ٹپا” اسے لئی آکھیا جاندا اے کیونکہ ایہہ اچانک “ٹپ” کے یا چھال مار کے ذہن وچ آؤندا اے تے ایہدے وچ خیال دی تکھ اتے بیان دی روانی کمال دی ہوندی اے۔

شاعری دی فنی اصطلاح وچ ٹپے دے حوالے نال کجھ اہم گلاں ایہہ ہن: ٹپا: خوش دیاں محفلاں وچ شوخ انداز ٹپا حصے، بخرے تے ٹوٹے یا ٹکڑے نوں آکھدے ہن وزن تے مہیئے والا اے پر مضمون تے مزاج پاروں وکھ اے اے سوال تے جواب وچ وی ہوندا اے پہلا مصرعہ ضرورت، مطلب دی گل دوجے مصرعے وچ

ایس لکھت توں ایہہ واضح ہوندا اے کہ ٹپا صرف اک شعری تک نہیں سگوں ایہہ پنجابی سبھیاچار دی خوشی تے غمی دے اظہار دا اک وڈا ذریعہ اے۔ ایہہ “حصے، بخرے یا ٹکڑے” توں مراد ایہہ اے کہ ایہہ زندگی دے کسے اک خاص لمحے یا جذبے دا نچوڑ ہوندا اے۔ فنی طور تے ایہدا وزن مہیئے دے برابر اے، پر جیہڑی گل ایہنوں مہیئے توں جدا کردی اے اوہ ایہدا “مضمون تے مزاج” اے۔ مہیئے وچ عام طور تے ہجر، فراق تے درد دی کیفیت ملدی اے، جد کہ ٹپا اپنے مزاج وچ ڈاہڈا چنچل، نوکیلا تے طنزیہ وی ہو سکدا اے۔ ایہدے وچ اک خاص خوبی ایہہ وی اے کہ ایہہ “سوال جواب” دی صورت وچ گایا جاندا اے، جتھے دو دھڑیاں دے وچکار اک تکرار یا مقابلہ بازی دا سماں بن جاندا اے۔ ٹپے دی بنتر وچ پہلا ادھ جیہڑا “پہلا مصرعہ” اکھواندا اے، اوہ صرف قافیہ ردیف دی بنیاد رکھن لئی یا وزن پورا کرن لئی لایا جاندا اے، جد کہ اصل جاندار گل تے مرکزی خیال دوجے حصے وچ پیش کیتا جاندا اے۔

ٹپے تے ماہیے وچ فرق (تحقیقی تے فنی موازنہ)

پنجابی لوک شاعری دیاں ایہناں دوواں صنفاں وچ اکثر لوک الجھ جاندے ہن، پر ایہناں دے وچکار باریک فنی تے موضوعاتی فرق موجود اے۔ عام طور تے ایہہ سمجھیا جاندا اے کہ ماہیا تے ٹپا اکو چیز ہن، پر ماہرینِ لسانیات تے نقاداں نے ایہناں دے وکھریویاں تے سیر حاصل بحث کیتی اے۔ مہیہ تن مصرعیاں دی صنف سمجھی جاندی اے جس دا پہلا تے تیجا مصرعہ ہم قافیہ ہوندے ہن، جد کہ ٹپا اک طویل مصرعے جاں دو مختصر ٹکڑیاں تے مشتمل ہوندا اے جیہڑا وزن دے حساب نال مہیئے دے نیڑے لگدا اے۔

ڈاکٹر عصمت اللہ زاہد دا اختلاف

پنجابی لوک ادب دے کھوجی تے ودوان ڈاکٹر عصمت اللہ زاہد ٹپے دے حوالے نال اک وکھرا تے علمی نقطہ نظر پیش کردے ہن۔ اوہناں دا خیال اے کہ بھانویں ٹپا تے ماہیا اپنے ڈھانچے وچ اکو جہے لگدے ہن، پر ایہناں دی روح تے بیان دے طریقے وچ زمین آسمان دا فرق اے۔ ڈاکٹر صاحب فرماندے ہن:

“ایہہ ٹھیک اے پئی مہیئے وچ مضموناں دی رنگارنگی ہوندی اے
پر اوہناں وچ اک تعلق دار کھ رکھاؤ ہونا وی ضروری اے جدوں
کہ ٹپے دا مزاج شوخ اے، بیان دی جیہڑی شوخی ایہدے وچ
پائی جاندی اے اوہ مہیئے، ڈھولے یا بولی وچ نہیں ہوندی۔”

— ڈاکٹر عصمت اللہ زاہد

ایس تنقیدی بحث توں ایہہ گل نتھر کے سامنے آؤندی اے کہ ٹپے دا اصل حسن ایہدی “شوخی” اے۔ جتھے مہیئے وچ اک خاص قسم دا وقار، دھیما پن تے جذبات دا رکھ رکھاؤ لبھدا اے، اوتھے ٹپا بے باک اے تے گل نوں سدھے تے تکھے انداز وچ کہن دا ناں اے۔ ڈاکٹر عصمت اللہ زاہد دے مطابق مہیئے، ڈھولے تے بولی ورگیاں صنفاں اپنے اپنے مزاج وچ جکڑیاں ہوئیاں ہن، پر ٹپا اوہناں توں ودھ کے چنچل تے کاٹ دار بیان دا مالک اے۔ ایہہ اختلاف ایہہ ثابت کردا اے کہ ٹپے نوں محض مہیئے دی اک شکل سمجھنا غلط اے، سگوں ایہہ اپنی ہوند وچ اک آزاد تے بھرپور صنف اے۔

مڈھ دا کوئی پتا نہیں

ٹپے دی تریخ دے حوالے نال اک حیران کن گل ایہہ اے کہ ایہدے “مڈھ دا کوئی پتا نہیں”۔ لوک شاعری دی باقی صنفاں وانگ ٹپا وی سینہ بہ سینہ ٹردا آ رہا اے۔ ایہہ کس نے شروع کیتا؟ پہلا ٹپا کنے کہیا؟ ایہہ سب تاریخ دے پردیاں وچ لکیا ہویا اے۔ ایہہ عوامی جذبات دا اوہ چشمہ اے جیہڑا آپ مہارے پُھٹدا اے تے کسے خاص شاعر دی بجائے پورے سماج دی آواز بن جاندا اے۔

موضوع (ٹپے دے فکری رنگ)

ٹپے دے موضوعات دی وسعت بے پناہ اے۔ ایہہ زندگی دے ہر پہلو نوں اپنے کعوے وچ لیندی اے۔ تصویر وچ دتے گئے نکات دے مطابق ٹپے دے اہم موضوعات تھلے لکھے ہن: سوہنے منظر، مشاہدے…. قدرتی مناظر دی محبت، معاشرے دی تصویر ہر موضوع تے ٹپا ہو سکدا اے محفل دی گائیکی/ گیت اے، جوان مرد و عورت خاص ویاہ شادی

ٹپا صرف خیالی گلاں دا ناں نہیں، سگوں ایہہ “سوہنے مناظر تے انسانی مشاہدے” دا نچوڑ اے۔ ایہدے وچ کائنات دے قدرتی حسن نال محبت دا اظہار وی لبھدا اے تے نال ہی نال “معاشرے دی تصویر” وی نظر آؤندی اے، یعنی سماج دے چنگے مندے رویے ٹپیاں دی شکل وچ لوکاں دے ساہمنے آؤندے ہن۔ ایہہ اک ایہجی لچکدار صنف اے جیہڑی کسے اک موضوع دی پابند نہیں، بلکہ “ہر موضوع تے ٹپا ہو سکدا اے”۔ فنی حوالے نال ایہہ “محفل دی گائیکی” دا اہم حصہ اے۔ چاہے ویاہ دے شگن ہون یا جوانی دے جوش وچ گائے جان والے گیت، جوان مرد تے عورتاں ٹپے دے راہیں اپنے دلی جذبات دا تبادلہ کردے ہن۔ خاص طور تے “ویاہ شادی” دے موقعیاں تے ٹپے محفل دی جان ہوندے ہن، جتھے ہاسہ مخول تے طنز و مزاح دا اک طوفان کھڑا ہو جاندا اے۔

ٹپے دی ساخت تے کمال

ٹپے دی سب توں وڈی فنی خوبی ایہہ اے کہ ایہہ تھوڑے لفظاں وچ وڈی گل کہن دی صلاحیت رکھدا اے۔ تصویر وچ ایہدی اہمیت نوں انج بیان کیتا گیا اے: “ٹپے وچ پوری تے مکمل گل کرن تے زور دتا جاندا اے بالکل اوسے طرح جس طرح کہ نظم وچ ہوندا اے۔ ایہہ” ایہہ جملہ ایہہ واضح کردا اے کہ بھویں ٹپا مختصر اے، پر ایہہ ادھوری گل نہیں کردا۔ جس طرح اک مکمل “نظم” اپنے موضوع نوں انجام تک پہنچاندی اے، اسے طرح ٹپے دے دو حصے (پہلا ادھ تے دوجا ادھ) مل کے اک مکمل فکری اکائی تشکیل دیندے ہن۔ ایہدے وچ اختصار دے باجود جامعیت دا ہونا ای ایہنوں پنجابی ادب دا شاہکار بناندا اے۔

اک گائیکی دا وی انداز اے (سرفراز حسین)

پنجابی لوک ادب دے نامور محقق سرفراز حسین دے مطابق ٹپا محض اک شعری صنف نہیں، سگوں ایہہ اک بھرپور “گائیکی دا انداز” وی اے۔ ایہہ موسیقی تے لفظاں دا اک ایہجا سنگم اے جیہڑا پنجاب دی مٹی دی خوشبو تے عوامی امنگاں دی ترجمانی کردا اے۔ سرفراز حسین ایہہ واضح کردے ہن کہ ٹپے دی پیشکش وچ اک خاص قسم دی تال تے لے ہوندی اے جیہڑی ایہنوں دوجیاں صنفاں توں منفرد بناندی اے۔

ٹپے دی اک خاص فنی خوبی دے حوالے نال تصویر وچ لکھیا گیا اے: خاص خوبی ایہہ کہ “بارھیں برسیں کھٹن گیا” توں شروع، مطلب سال گزر گیا پر ایہدے وچ ایہہ ہویا۔ ایہہ سطر پنجابی ٹپیاں دے اک بہت ای مشہور تے روایتی انداز ول اشارہ کردی اے۔ ٹپیاں دا اک وڈا حصہ “بارھیں برسیں کھٹن گیا” دے مصرعے توں شروع ہوندا اے۔ ایتھے “بارہ سال” توں مراد اک لمبا عرصہ اے، یعنی جدوں کوئی پردیسی یا کمائی لئی گیا ہویا بندہ اک مدت توں بعد واپس آؤندا اے، تاں اوہ اپنے نال کیہ سوغات لیایا یا اوہنے کیہ کٹھا کیتا، ایہہ گل ٹپے دے دوجے حصے وچ بیان کیتی جاندی اے۔ ایہہ اک ایہجا ٹیمپلیٹ اے جس وچ سینکڑاں نویں ٹپے تخلیق کیتے گئے ہن۔

ایس تریخی تے روایتی انداز دے کجھ نمونے تھلے دتے گئے ہن: بارھیں برسیں کھٹن گیا سی تے کھٹ کے لیایا جالی سنبھل کے پیر دھریں اج رات اقراراں والی ایس ٹپے وچ اک طرف تاں اک طویل انتظار (بارہ سال) دا ذکر اے تے دوجی طرف انسانی جذبات تے وعدے نبھاؤن دی نزاکت نوں بیان کیتا گیا اے۔ “جالی” لیانا اک استعارہ وی ہو سکدا اے یا اک عام گھروٹی چیز، پر اصل مقصد دوجے مصرعے وچ دتی گئی نصیحت یا کیفیت اے۔

بارھیں برسیں کھٹن گیا تے کھٹ کے لیایا پاوے رانجھن یار دیاں میتھوں پیر نہ پٹھا جاوے ایہہ ٹپا عشق دی انتہا تے وارفتگی دی بہترین مثال اے۔ جدوں محبوب (رانجھن) دے قدم چمن یا اوہدی خدمت دی گل آؤندی اے، تاں دنیا دی ہر شے تے ہر کمائی ہیچ لگدی اے۔ ایہہ ٹپے پنجاب دے پنڈاں تھاواں وچ اج وی محفلاں دی زینت ہن۔

عوامی جذبات تے معاشرتی رنگ

ٹپے وچ صرف پیار محبت ای نہیں، سگوں معاشرتی تلخی تے طنز دا رنگ وی کمال دا ہوندا اے۔ تصویر دے آخری حصے وچ دتے گئے ٹپے ایس گل دی گواہی دیندے ہن: سینی اے سینی اے تیرے گھر نہیں وسنا، تیری ذات کمینی اے ایہہ ٹپا سدھے سبھا تے بے باک گفتگو دی اک مثال اے۔ پنجاب دے دیہاتی ماحول وچ جتھے رشتیاں ناطیاں وچ کھچاؤ یا کسے ناانصافی تے احتجاج کرنا ہووے، اوتھے ٹپے نوں اک “تیز دھار” ہتھیار دے طور تے ورتیا جاندا اے۔ “ذات کمینی” توں مراد ایتھے کم ظرفی جاں اخلاقی گراوٹ وی ہو سکدی اے، جیہڑی اک عورت دے احتجاج دی صورت وچ ساہمنے آ رہی اے۔

کالے شاہ بدلا وس نہ توں ساڈے دیس اجے تک ماہی ساڈا رہندا اے پردیس ایہہ ٹپا کائنات دے مظاہر (بدل/مینھ) تے انسانی جذبات دے ملاپ دی سوہنی تصویر اے۔ برسات خوشی دی علامت اے، پر اک “وچھوڑی مارے” لئی ایہہ عذاب بن جاندی اے۔ محبوب (ماہی) دے پردیس ہون دی وجہ توں شاعر بادل نوں ورھن توں منع کر رہا اے، کیونکہ ایہہ رت محبوب دے بناں کٹنڑی ڈاہڈی اوکھی اے۔ ایہہ ٹپے ایہہ ثابت کردے ہن کہ ٹپا پنجابی بندے دے دل دی دھڑکن اے، جیہڑا ہر حال وچ اپنے جذبات نوں زبان دے دیندا اے۔

مکدی گل

پنجابی لوک ادب دی بحث نوں سمیٹیئے تاں ایہہ گل واضح ہو جاندی اے کہ لوک گیت جاں لوک صنفاں کسے وی معاشرے دی روح ہوندیاں ہن۔ ٹپا وی اسے لڑی دی اک اہم کڑی اے جیہڑی صدیاں توں پنجاب دے سینے وچ دھڑک رہی اے۔ اس موضوع دے اختتام تے سرفراز حسین دے ایہہ سنہری الفاظ لوک ادب دی اہمیت نوں بہت سوہنے طریقے نال اجاگر کردے ہن:

“لوک گیتاں ای کسے قوم دا، کسے زبان دا
اعلیٰ تے منیا ہویا صحیح سرمایہ ہوندے ہن۔”

— سرفراز حسین

ایس گل دا نچوڑ ایہہ اے کہ جے اسیں کسے قوم دی اصل پہچان، اوہدی تہذیب، اوہدی نفسیات تے اوہدے سچے جذبیاں نوں سمجھنا چاہندے ہاں تاں سانوں اوہدے لوک ادب ول رجوع کرنا پئے گا۔ ٹپا جیہجی صنف وچ جیہڑی سادگی، بے باکی تے فن دی گہرائی لبھدی اے، اوہ شعوری طور تے لکھی گئی شاعری وچ گھٹ ای نظر آؤندی اے۔ ایہہ سرمایہ ای دراصل اوہ بنیاد اے جیہڑی کسے زبان نوں زندہ رکھدی اے تے نسل در نسل منتقل ہو کے اپنی قوم دے ورثے نوں ہمیش لئی محفوظ کر دیندی اے۔ پنجابی ادب دے طالب علماں لئی ٹپے دا مطالعہ صرف اک صنف دا مطالعہ نہیں، سگوں اپنی پنجابیت تے اپنی مٹی نال جڑن دا اک ذریعہ اے۔