سکھاں دی وار
(The Ballad of the Sikhs)

تعارف تے وطن

سکھاں دی ایس وار دا لکھاری شاہ محمد، شاعر بٹالہ (ضلع امرتسر) دا رہن والا سی۔ کجھ تذکریاں وچ اوہدا دیس وادھوا (ضلع امرتسر) یا وڈالہ ویرم دِتا جاندا اے، پر ایہ ویروے ٹھیک معلوم نہیں ہوندے۔ شاہ محمد آپ اپنی وار دے تیجے شعر وچ اپنے وطن بارے اشارہ کردا اے:

ایس شعر توں صاف ظاہر ہوندا اے کہ اوہ بٹالے دا رہائشی سی۔ ہیرا تے نور خاں اوہدے پرانے یار بیلی سن، جنہاں دے کہن اُتے اوہنے ایہ وار لکھی۔

جنگ دا اکھیں ڈِٹھا حال

وار دے ۱۰۴ نمبر شعر توں پتہ لگدا اے کہ ایہ جنگ اوہدے ساہمنے ہوئی اے:

تصنیف دا سن

وار دے آخری شعر توں جنگ دے مڈھ دی تاریخ معلوم ہوندی اے:

ایس توں پتہ لگدا اے کہ ایہ جنگ سمت بکرمی ۱۹۰۲ دے شروع وچ ہوئی سی۔

درباری شاعر ہون دی بحث

کجھ تذکرہ نگار شاہ محمد نوں مہاراجہ شیر سنگھ دا درباری شاعر سمجھدے نیں تے لکھدے نیں کہ جدوں ہاشم شاہ دی پچھ کچھ ودھ گئی تاں شاہ محمد دی اہمیت گھٹ گئی۔ پر ایہ گل درست نہیں جاپدی کیونکہ ہاشم شاہ دا سکھاں دا درباری شاعر ہونا ای ثابت نہیں۔ کیوں جے سید ہاشم شاہ دا سکھاں دا درباری شاعر ہونا ایں سریوں ثابت نہیں ہندا۔ تے شاہ محمد کوین اوہناں دا درباری شاعر بن گیا۔ اصل وچ شاہ محمد دا میاں دین محمد (میر منشی مہاراجہ شیر سنگھ) تے میاں سلطان محمد (توپچی مہاراجہ شیر سنگھ) نال قریبی رشتہ تے سانجھ سی، جس پاروں اوہناں حالات توں اثر لیا۔ ۔فیر شاہ محمد آپ ایسے وار وچ لکھدا اے۔ مینوں اک دن بٹالے وچ بیٹھیاں ہیرے تے نور خاں نیں، ایہہ وار لکھن لئی آکھیا۔ جنہاں نال میری ملاقات سی۔

شاہ محمد دے ذکر وچ اک گل ہور آکھی جاندی اے کہ اوہدا میاں دین محمد راجپوت دے آون جاون سی۔ میاں دین محمد بٹالے دا ای رہن والا سی تے مہاراجہ شیر سنگھ دا میر منشی وی سی۔ دوجی ایہہ کہ میاں سلطان محمد و بھرووال والے جیہڑے مہاراجہ شیر سنگھ دے توپچی سن۔ شاہ محمد دے نزدیکی رشتے دار سن جدھی وجہ توں شاعر دا اوہناں ول وی بڑا آؤن جان سی۔ ہو سکدا اے کہ شاعر آپنیاں ایہناں سانجھاں دی وجہ توں وی ایس وار دے لکھن لئی کچھ اثر لیا ہووے۔

---

ادبی تصنیفاں

شاہ محمد دیاں دو وڈیاں تصنیفاں ملدیاں نیں:

• وار شاہ محمد (سکھاں دی وار)
• قصہ سسی پنوں

قصہ سسی پنوں وی مصرعیاں وچ لکھیا ملدا اے۔ جدھتے وچ زبان دی صفائی، روانی، تے شاعرانہ بندش پختہ نظر آؤندا اے۔ اک تذکرے وچ تھلے دے دو شعراں دا نمونہ ملدا اے۔

نمونہ سسی پنوں

مصنف دی تاریخ پیدائش تے وفات

شاہ محمد اپنے وطن بٹالے وچ ۱۷۸۰ء نوں پیدا ہویا۔ تے ۱۸۶۲ء وچ اتھے ای اوس وفات پائی۔ کسے تذکرے وچ اوہدے جمن دا سن ۱۷۷۹ء وی ملدا اے۔ پر ایہناں سہمناں گلاں دے ثبوت لئی اوہدے نیڑے دی کوئی تاریخی شہادت نہیں ملدی۔ کیوں جے نہ تے اوس آپ ای ایہدا کدھرے کوئی ذکر کیتا اے۔ تے نہ اوہدے کسے لاگوئیں واسطے توں یا اوہدے سمیں دے کسے تذکرہ نگار توں ایہدا حوالہ نقل کیتا گیا اے۔

---

سکھاں دی وار (The Ballad of the Sikhs) – تاریخی پس منظر

ایس وار دی وجہ دا کھوج کیتیاں پتہ لگدا اے کہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی وفات دے بعد سارے ملک وچ افراتفری پے گئی سی۔ تے سکھ فوج حکومت دے قابو توں باہر ہو گئی سی۔ ایس کر کے خالصہ کونسل تے رانی جنداں ایہہ چاہندی سی کہ سکھ فوج انگریزی علاقے تے حملہ کرے۔ جے سکھ کامیاب ہو گئے تے اوہناں دی طاقت تے شان ہور ودھ جائے گی۔ تے جے شکست کھا گئے تے بے مہارے آپ ہدرے فوجی کچھ واک وچ ہو جان گے۔ جہناں دے ظلم تے زیادتی دی ہن کوئی حد نہیں سی رہ گئی۔ تے اوہناں دے خونی واہدے، ہن گنن گوچرے نہیں سن رہے۔

رانی جنداں دے سگے بھرا جواہر سنگھ دا قتل اوہدے پتر کنور نونہال سنگھ دی موت بعد دوجا واقعہ سی۔ جدھے نال اوہدا دل ڈوبھ گیا تے اوہ اپنے من وچ بدلہ لین دیاں سوچاں سوچن لگ پئی۔

سازشاں دا مڈھ

مہاراجہ رنجیت سنگھ توں بعد پنجاب وچ افراتفری دا دور شروع ہو گیا۔ شیر سنگھ سازش نال لاہور آیا، رانی چند کور نوں قید کیتا تے گدی اُتے بہہ گیا۔ پر اجیت سنگھ نے شیر سنگھ تے اوہدے پتر کنور پرتاپ سنگھ نوں قتل کر دِتا۔ آخر وچ رنجیت سنگھ دے چھوٹے پتر دلیپ سنگھ نوں راج گدی اُتے بٹھایا گیا۔ ایس توں بعد ہیرا سنگھ، جلے تے جواہر سنگھ دے قتل دے واقعات نے ملک وچ خون خرابے دی اک اندھی رسم پا دتی۔

رانی جنداں دا بدلہ

رانی جنداں دے سگے بھرا جواہر سنگھ دا قتل سکھ فوج دے ہتھوں ہویا، جیہنے رانی دے دل وچ اگ لا دتی۔ اوہنے سکھ فوج توں بدلہ لین لئی انگریزاں نال سازش کرن دا فیصلہ کیتا مہارانی چند کوراں دی انگریزاں نال سازش کرنی، اوہ جئی ہے تے پنجابن جئی، اوہدے مونہوں نکلیا

اوہنے انگریزاں نوں عرضی لکھی کہ: “میں تہاڈے ول فوج نوں بھیج رہی آں، ذرا ایہ دے دند کھٹے کرو۔ میں ایہ پسند کرنی آں کہ ایہ فوجی تہاڈے مقابلے وچ گئے ہوئے پرت کے نہ آون”۔

انگریز جرنیل (ٹنڈا لاٹ)

مہارانی چند کوراں یا مہارانی جنداں دا ایہہ پیغام انگریزاں نوں ملیا۔ اوس ویلے انگریزی فوج دی کمان لارڈ ہارڈنگ دے ہتھ وچ سی۔ اور بڑا تجربہ کار جرنیل تے سیاسی سوجھ بوجھ دا وی مالک سی۔ تے ملکی انتظام کرن کران دا وی بڑا ماہر سی۔ ہندوستان آون توں پہلاں اوہ فرانس دے بادشاہ نپولین بونا پارٹ دے خلاف ہسپانیہ تے واٹر لو دیاں لڑائیاں وچ اپنی جنگی قابلیت دا ثبوت دے کے بڑی شہرت حاصل کر چکا سی۔ واٹر لو دی جنگ وچ اوہدی اک بانہہ وی وڈھی گئی سی۔ ایسے کر کے ساڈا شاعر اوہنوں ٹنڈے لاٹ دے ناں نال یاد کردا اے۔ ایہدے وقت وچ دریا ستلج دے پرلے کنارے تیکر انگریزاں دی حکومت منّی گئی سی۔ جدھی تصدیق امرتسر والے عہد نامے وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے آپ کیتی ہوئی سی۔

جنگ دا ویروا

• پہلا حملہ: دسمبر ۱۸۴۵ء وچ سکھ فوج نے ستلج پار کر کے انگریزی علاقے اُتے حملہ کیتا۔
• مدکی تے فیروز شاہ دی جنگ: پہلا مقابلہ مدکی وچ ہویا۔ فیروز شاہ وچ سکھاں نوں شکست ہوئی، پر اوہناں ہمت نہ ہاری۔
• سبراؤں دی شکست: علی وال تے سبراؤں دی لڑائیاں وچ سکھ فوج دی طاقت تہس نہس ہو گئی تے لاہور دا عہد نامہ ہویا۔
• چلیانوالہ دی خونی جنگ: ۱۳ جنوری ۱۸۴۹ء نوں چلیانوالہ دے میدان وچ اک خونی جنگ ہوئی جتھے دوناں فوجاں دا وڈا نقصان ہویا۔
• گجرات دی شکست: آخر وچ گجرات دے مقام اُتے انگریزاں نے سکھاں نوں فیصلہ کن شکست دتی تے پنجاب نوں اپنی عملداری وچ ملا لیا۔ مہاراجہ دلیپ سنگھ نوں نظر بند کر کے لندن بھیج دِتا گیا۔

سکھاں دا انگریزی علاقے تے حملہ

رانی جنداں دی اندرونی خفیہ سازش دے مطابق، جدھا سکھ فوجیاں نوں کوئی علم نہیں سی۔ دسمبر ۱۸۴۵ء نوں سکھ فوج نیں ستلج پار کر کے انگریزی علاقے تے حملہ کر دتا۔ ساری سکھ فوج دی تعداد سٹھ ہزار سی۔ جس بے شمار توپاں دی مدد نال حملہ کیتا۔انگریزی فوجاں دی کمان لارڈ ہارڈنگ تے سر ہیو گف کمانڈر ان چیف دے ہتھ وچ سی۔ پہلا مقابلہ پنڈ مدکی دے مقام تے ہویا، بھانویں ایس لڑائی وچ سکھ ہار گئے۔ پر انگریزاں دا وی بڑا نقصان ہویا۔

ایہدے کچھ دن پچھوں سکھاں نیں پنڈ فیروز شاہ ضلع فیروز پور وچ فیر مورچے جمائے۔ انگریزاں نیں اچانک حملہ کر دتا۔ تے سکھ فوج نوں بڑی بھاری شکست ہوئی۔ پر خالصہ فوج نیں ہمت نہ ہاری، تے فیر اپنی قسمت آزمائی کیتی۔ پر اوہناں دا ستارہ زوال وچ سی۔ انگریزی فوجاں علی وال تے سبراؤں وچ سکھاں نوں زبردست شکستاں دے کے اوہناں دی طاقت نوں تہس نہس کر دتا۔ بڑے سکھ مارے گئے کچھ پیچھے ہٹدے دریا ستلج وچ پرد ہو گئے۔ تے کچھ پار آ گئے۔ چھیکڑے لاہور دا عہد نامہ ہویا تے صلح ہو گئی۔

دوجی لڑائی

کچھ چر پچھوں سکھاں فیر سنبھالا لیا۔ تے حکومت دی غیرت دوا کے مقابلہ کرن دا فیصلہ کیتا۔ ایہدی خبر جد انگریزاں نوں اپڑی۔ تے انگریزی فوجاں دے سپہ سالار جنرل ہیو گف نیں پچی ہزار فوج تے بہت ساریاں توپاں لے کے حملہ کر دتا۔ سکھاں دی اک بڑی فوج سردار شیر سنگھ دی کمان وچ مقابلے لئی تیار کھلوتی سی۔ ۱۳ جنوری ۱۸۴۹ء نوں چلیانوالے دے میدان وچ بڑی خونی لڑائی ہوئی۔ دونوں فوجاں جان توڑ کے لڑیاں۔ جدھے وچ طرفین دا بڑا نقصان ہویا پر ہار کسے نہ منّی۔ چھیکڑے انگریزی فوجاں گجرات دے مورچے تے سکھاں نوں بڑی بری شکست دے کے اوہناں دی طاقت نوں ہمیشہ لئی مکا دتا۔ تے سارا پنجاب انگریزی عملداری وچ ملا لیا گیا۔ مہاراجہ دلیپ سنگھ نوں نظر بند کر کے لندن بھیج دتا گیا۔ تے مہارانی چند کوراں دا وظیفہ تے جاگیر مقرر ہو گئی۔

سیاسی مصلحتاں تے رانی جنداں دا کردار

ایس لڑائی نوں عوام دا اک طبقہ مہارانی جنداں دا بدلہ لینا سمجھدا اے تے دوجھا طبقہ ملک دیاں سیاسی مصلحتاں من دا اے۔ جدھے وچ ملتان دے حاکم دیوان مولراج دی بغاوت نوں بہت گنیاں جاندا اے۔ ساڈے شاعر نیں صرف رانی چندر کوراں دے بدلہ لین دی نیت توں ہور کسے سیاسی مصلحت دا ذکر نہیں کیتا۔ اوس صرف ایہ ای دسیا اے، کہ اپنے بھائی جواہر سنگھ دے قتل توں اوہدا دل تپیا تے اوس ایہ کارا کیتا۔ ایہدے نال اوہ ہوئی بیتی بیان کردا ہویا، ساری گل لئی اکھیں دیکھی تصدیق کردا اے۔ ہاں ایہ ٹھیک اے، کہ اوس اپنے شعراں وچ تاریخاں دا کوئی ذکر نہیں کیتا۔ سوا ئے ایس لڑائی دی مُڈھلی تاریخ دے جدا ایہ شروع ہوئی۔

شاہ محمد دا فنی کمال تے قومی جذبہ
(Shah Muhammad’s Artistry and National Spirit)

شاہ محمد نیں ہوئے بیتے واقعات بڑی سادگی تے صفائی نال پیش کر کے اپنے فنی کمال نوں تاریخی زندگی دیتی اے۔ اوہدی ایس وار تے کئی ہور اجیہیاں واراں توں پنجابی زبان دے ایس رُخ دا دکھ وی نتر کے سامنے آجاندا اے۔ کہ ایس زبان وچ جتھے عشق عاشقی دے قصے کہانیاں عام لکھے گئے نیں۔ اوتھے ملک دے سیاسی انقلاب وی ایس زبان دی نظر وچ رہے نیں۔ تے ایہدے فنکاراں ایس رُخ تے وی بڑا انمول تاریخی کم کیتا اے ۔

درباری سازشاں تے سکھ سلطنت دا زوال
(Court Conspiracies and the Fall of the Sikh Empire)

اِک گل جیڑی انگریز مورخاں دی لکھی ہوئی تے جیڑی “سکھاں دی وار” دے مصنف شاہ محمد نے وی لکھی اوہ ایہ اے کہ سکھاں تے انگریزاں دی جنگ وچ درباری سازشاں دی وجہ نال سکھاں دی شکست تے انگریزاں دی فتح اُتے مُکی۔ سکھاں نے مسلماناں نوں تے ایس قابل ای نہ سمجھیا کہ جنگ وچ شریک کردے۔ ایس سازش وچ پنجاب دا کوئی مسلمان شامل نہیں سی۔ یوپی نوں ایس واسطے شامل کرنا کہ مِسر لال سنگھ تے مر تیج سنگھ اوتھوں دے رہن والے سن کوئی ایڈی دل لگویں گل نہیں۔ جے انگریزاں نے یوپی توں فوج بھرتی کیتی تے سکھاں نے وی فرانسیسی ماہراں نوں تے جنگی جرنیلاں نوں بھاری معاوضے دے کے اپنی فوج دے لئی تربیت کروائی تے توپ خانہ حاصل کیتا۔ ایسے طرح پنجاب دے شاعراں تے خاص طور تے واراں لکھن والیاں دا اردو دے قصیدہ گو شاعراں نال مقابلہ کر کے ایہ ظاہر کیتا گیا اے کہ اردو دے سارے شاعر انگریزاں دے خوشامدی سن اپنی تھاویں ٹھیک نہیں۔ سکھ رانی دی کرتوت نوں ایسے وار دے شاعر نے ایس طرح ظاہر کیتا اے:

تے اگانہہ چل کے شاہ محمد نے سکھاں دیاں سازشاں تے آپس وچ دیاں لڑائیاں تے رنجشاں تے انگریز نال ساز باز کر کے پنجاب دیس دا بیڑا غرق کرن دے حوالے نال لکھیا اے:

پنجاب اُتے انگریزاں دے مکمل قبضے تے سکھاں دی بری طرح شکست توں بعد ایہ کہنا خورے غلط نہ ہووے گا کہ پنجاب کے سکھ شاہی خاندان توں دکھ دوجے بہت سارے سکھ سرداراں نے نہ صرف انگریزاں دا ساتھ دتا سگوں خوشامداں کر کے جاگیراں حاصل کیتیاں۔ ہور تے ہور ۱۸۴۹ء توں اٹھ سال بعد جدوں اجے سکھاں دے چہریاں توں اِک بری ہار دے داغ مٹے نہیں سن تے دلاں تے روحاں اُتے غلامی دے پھٹ اجے بھرے نہیں سن اوہ انگریز فوجاں دے نال نال دلی دے قلعے اُتے قبضہ کرن والے دے ساتھ موڈھے نال موڈھا جوڑی کھڑے سن۔ تے جدوں نیلی بارادے اک جیالے مسلمان کھرل سردار احمد خاں نیں انگریزاں دے ناپاک قدماں نوں ایں دھرتی اتوں اکھاڑن واسطے عظیم جدوجہد کیتی تے کئی سکھ قبیلے تے سردار انگریزاں دے پٹھوآں دا کردار ادا کر دے نظر آؤندے نیں۔