پنجابی بولی دا پچھوکڑ — محمد آصف خاں

محمد آصف خاں (29 نومبر 1929ء — 17 مارچ 2000ء، جالندھر) پنجابی ادب دے اک مہان کھوجی، نقاد تے مفکر سن۔ اوہناں دی ایہہ کتاب “پنجابی بولی دا پچھوکڑ” لسانیاتی تحقیق تے تنقید دے حوالے نال اک بنیادی اہمیت دی حامل دستاویز اے، جس وچ اوہناں نے سائنسی تے تاریخی حوالیاں نال ایہہ ثابت کیتا اے کہ پنجابی بولی دا پچھوکڑ پنجاب دے قدیم ترین قبائل دی زبان نال جڑدا اے۔ ایہہ کتاب پہلی وار 1960ء وچ چھپی تے بعد وچ 2003ء تے 2014ء وچ پنجابی ادبی بورڈ ولوں وی شائع کیتی گئی۔ 160 صفحیاں دی اس کتاب وچ کل 4 وڈے مضمون شامل نیں جو پنجابی بولی دے وکھ وکھ پکھاں دی وضاحت کردے نیں۔ محمد آصف خاں پنجابی ادبی بورڈ دے پہلے سیکرٹری وی رہے سن، جس پاروں اوہناں دی تحریر وچ اک خاص قسم دی تنظیمی تے علمی پختگی نظر آؤندی اے۔ اس کتاب دے چار اہم عنوان ہیٹھ لکھے نیں:

محمد آصف خاں دا اسلوب خالص علمی تے تحقیقی اے، جتھے اوہناں نے پنجابی بولی دی قدامت نوں ثابت کرن لئی وڈے جگرے نال دلائل دتے نیں۔ اوہناں دا مننا اے کہ پنجابی کوئی ادھاری منگی ہوئی زبان نہیں بلکہ ایہہ اپنے اندر لفظاں دا اک بحرِ بیکراں رکھدی اے، جیہڑا صدیاں توں پنجاب دی دھرتی دے سینے وچ پل رہا اے۔

1- بھرے بھنڈار

اس مضمون وچ محمد آصف خاں نے پنجابی زبان دے لفظی ذخیرے دی وسعت تے اوہدی معنوی گہرائی نوں موضوع بنایا اے۔ “بھرے بھنڈار” توں مراد ذخیرہ، گودام یا اوہ وڈی مقدار اے جیہڑی اکو تھاں تے کٹھی کیتی گئی ہووے۔ آصف خاں دا خیال اے کہ پنجابی زبان کول لفظاں دی اینی بھرمار اے کہ سانوں کسے دوجی زبان ول جھاکن دی لوڑ ای نہیں، پر بدقسمتی نال اسیں اپنی زبان دے اس قیمتی خزانے توں کدی فائدہ نہیں چکیا۔ اوہ اس گل تے دکھ دا اظہار کردے نیں کہ ساڈے کول ہیرے موتی موجود نیں پر اسیں فقیراں وانگ دوجیاں زباناں توں لفظ منگ رہے آں۔ اس علمی غفلت تے اوہناں نے بہت سوہنے انداز وچ ایہہ شعر درج کیتا اے:

اس دا مطلب ایہہ اے کہ جے تہاڈے اپنے گھر وچ مٹھاس (بتاسے) موجود اے، تاں فیر تہاڈی ایہہ منگتیاں والی حالت جچدی نہیں کہ تسیں دوجیاں دے در تے جھولی پھیلاؤ۔ آصف خاں دا تنقیدی نقطہ نظر ایہہ اے کہ پنجابی بولی وچ انسانی جذبات، قدرت دے نظاریاں تے روزمرہ دے ورتارے بیان کرن لئی جنے لفظ موجود نیں، اوہ بہت گھٹ زباناں دے حصے آؤندے نیں۔ “بھرے بھنڈار” دا ایہہ تصور پنجابی قوم لئی اک جھنجھوڑ اے کہ اوہ اپنی ماں بولی دے لسانی ورثے نوں سمجھن تے اوہنوں علمی کماں لئی ورتن۔ اوہناں دے نزدیک پنجابی دا لفظی ذخیرہ صرف قدیم شاعری تک محدود نہیں بلکہ ایہہ جدید دور دے تقاضیاں نوں پورا کرن دی پوری صلاحیت رکھدا اے۔ ضرورت صرف اس امر دی اے کہ اسیں اپنی جڑاں نال جڑئیے تے اپنی بولی دے اس “بھرے بھنڈار” وچوں لعل تے گوہر تلاش کریے۔

بھرے بھنڈار (بقیہ)

محمد آصف خاں اس مضمون وچ پنجابی زبان دی لغت سازی دی بے پناہ صلاحیت نوں اجاگر کردے ہوئے لکھدے نیں کہ پنجابی وچ جانوراں دیاں آوازاں، اوہناں دے بچیاں دے ناں تے فطرت دے ہر پہلو لئی وکھو وکھرے لفظ موجود نیں۔ اوہناں دا پختہ یقین اے کہ کوئی وی زبان اپنے آپ وچ کمزور نہیں ہونی، بلکہ اوہدی علمی تے ادبی حیثیت اوہدے ورتن والیاں دے ہتھ وچ ہوندی اے۔ پنجابی دا قدیم کلاسیکی ادبی ورثہ اس گل دا گواہ اے کہ اس زبان وچ تصوف، فلسفہ تے جذبات نگاری لئی لفظاں دی کوئی تھوڑ نہیں۔

اج کل دے دور وچ جیہڑیاں نویاں اصطلاحاں (Technical Terms) دی لوڑ پیندی اے، آصف خاں دا خیال اے کہ پنجابی اوہناں نوں پوری کرن دی بھرپور طاقت رکھدی اے۔ اوہ اک بہت دلچسپ لسانیاتی مثال پیش کردے نیں کہ لفظ “سائیکالوجی” (Psychology) دو یونانی لفظاں “سائیکو” (روح) تے “لوجی” (علم) توں مل کے بنیا اے۔ جے اسیں پنجابی وچ لفظ “سار” نوں ویکھئے، جیہڑا علم، خبر، لوہا، تلوار، نفس تے بھید دے معنیاں وچ ورتیا جاندا اے، تاں اسیں “logy” دی تھاں اس نوں استعمال کر کے نویاں اصطلاحاں گھڑ سکدے آں۔ مثلاً:

ایہہ تجزیہ ثابت کردا اے کہ پنجابی صرف پنڈاں دی یا جذباتی شاعری دی زبان نہیں، بلکہ ایہہ اک سائنسی تے علمی زبان بنن دی مکمل اہلیت رکھدی اے، بشرطیکہ اسیں اوہدے بنیادی مادیاں (Roots) نوں سمجھئیے تے نویں دور دے مطابق اوہناں نوں ڈھالیے۔

2- پینگھواں

اس اہم مضمون وچ محمد آصف خاں نے پنجابی زبان دے نسلی تے تاریخی رشتے دے حوالے نال اک انقلابی موقف اختیار کیتا اے۔ اوہناں نے ٹھوس لسانیاتی مثالاں نال ایہہ ثابت کرن دی کوشش کیتی اے کہ پنجابی دا سنسکرت نال مڈھ توں کوئی رشتہ نہیں۔ ایہہ نظریہ عام روایتی سوچ دے بالکل الٹ اے جیہڑی پنجابی نوں سنسکرت دی بگڑی ہوئی شکل قرار دیندی اے۔

آصف خاں قدیم تہذیبی مرکزاں جیویں ہڑپہ، سرائے کھولا، جلیل پور تے موہن جودڑو دے کھنڈرات دا حوالہ دیندے ہوئے کہندے نیں کہ ایہناں تھانواں توں ملن والے آثار ایہہ دسدے نیں کہ پنجابی اک قدیم تے وکھری زبان اے جیہڑی ایتھے دے اصل واسیاں دی بولی سی۔ اوہناں دا کہنا اے کہ جے پنجاب دی تہذیب سنسکرت توں قدیم اے، تاں فیر ایتھے دی بولی سنسکرت دی بیٹی کیویں ہو سکدی اے؟

بھانویں کچھ ماہرینِ لسانیات اج وی پنجابی نوں آریائی منڈھے (Aryan Root) دی زبان منندے نیں، پر آصف خاں اس نظریے نوں رد کردے نیں۔ اوہناں دے نزدیک سنسکرت تے پنجابی دے لفظاں وچ جیہڑی مشابہت نظر آؤندی اے، اوہ سنسکرت دے پنجابی توں متاثر ہون پاروں اے، نہ کہ پنجابی دے سنسکرت توں نکلن پاروں۔ آصف خاں دا ایہہ مدلل اندازِ بیان پنجابی دے تریخی پچھوکڑ نوں اک نویں تے آزاد حیثیت عطا کردا اے، جیہڑا سی ایس ایس تے پی ایم ایس دے طالب علماں لئی تحقیقی حوالے نال بہت قیمتی اے۔

پینگھواں (بقیہ)

محمد آصف خاں لسانیات دے ماہرین دی اس عمومی غلطی ول اشارہ کردے نیں کہ اوہ اک زبان نوں دوجی دی ماں قرار دے دیندے نیں۔ اوہناں دے نزدیک زباناں دے ارتقاء دا عمل اینا سادہ نہیں ہوندا۔ اوہناں دا مننا اے کہ:

اس دا فلسفیانہ مطلب ایہہ اے کہ ہر بولی اپنے جغرافیائی تے سماجی حالات دی پیداوار ہوندی اے۔ ایہہ ممکن اے کہ دو بولیاں دا آپس وچ لین دین ہووے، پر ایہہ کہنا کہ اک مکمل بولی دوجی توں پیدا ہوئی اے، لسانیاتی اصولاں دے خلاف اے۔ آصف خاں اس گل تے زور دیندے نیں کہ پنجابی دے اپنے مقامی مڈھ نیں جیہڑے سنسکرت توں بہت پرانے نیں۔

3- پنجابی بولی دا پچھوکڑ

اس مضمون وچ محمد آصف خاں پنجابی زبان دے آغاز دے بارے وچ رائج تن وڈے تے معروف نظریات دا علمی جائزہ لیندے نیں۔ ایہہ مضمون کتاب دا سب توں وڈا حصہ اے جس وچ پنجابی نوں ہند آریائی بولیاں دے گروہ وچ شامل کر کے پرکھیا گیا اے۔ اوہناں نے اس بحث نوں تن اہم نکاتی نظریات وچ ونڈیا اے تاں جے قاری نوں سمجھن وچ سوکھ ہووے:

1- ویدی ← سنسکرت ← پراکرت ← اپ بھرنش ← ہندی بولیاں (پنجابی، سندھی وغیرہ) اس نظریے دے مطابق سنسکرت نوں اک لکھی جانے والی تے گرامر دے اصولاں وچ جکڑی ہوئی زبان منیا جاندا اے، جس دے اصول پاننی دی مشہور کتاب “اشٹادھیائی” وچ بیان کیتے گئے نیں۔ اس دے بعد بول چال دی سنسکرت “پراکرت” بن گئی، جیہڑی وقت دے نال نال وگڑ کے “اپ بھرنش” دی شکل اختیار کر گئی، تے فیر اس اپ بھرنش توں موجودہ ہندی بولیاں جیویں پنجابی تے سندھی پیدا ہوئیاں۔ آصف خاں اس لڑی نوں مکمل طور تے تسلیم نہیں کردے۔

2- ویدی ← ہند آریائی بولیاں ایہہ نظریہ ایہہ کہندا اے کہ موجودہ ہند آریائی بولیاں سنسکرت توں نہیں بلکہ براہِ راست “ویدی” (Vedic) توں نکلیاں نیں۔ اس نظریے دے حامی کہندے نیں کہ انہاں بولیاں دی گرامر سنسکرت توں بالکل وکھری اے، اس لئی ایہہ سنسکرت دی اولاد نہیں بلکہ اوہدیاں بھیناں یا ہم عصر بولیاں نیں۔

3- پنجابی اک غیر آریائی بولی اے ایہہ آصف خاں دا اپنا تے سب توں اہم موقف اے۔ اوہ کہندے نیں کہ پنجابی دا اصل مڈھ آریائی قبائل دے آن توں وی پہلاں دا اے۔ اوہ “رگ وید” وچ موجود غیر آریائی قبیلیاں دا ذکر کردے نیں تے ایہہ ثابت کردے نیں کہ پنجاب دے انہاں مقامی قبیلیاں دی اپنی اک بولی سی، جیہڑی آریائی اثرات دے باوجود اپنی اصل شکل وچ برقرار رہی۔

آصف خاں دا ایہہ تجزیہ سی ایس ایس دے انہاں طالب علماں لئی بہت ضروری اے جیہڑے پنجابی دے لسانی ارتقاء (Linguistic Evolution) نوں سمجھنا چاہندے نیں۔ اوہناں دا مقصد ایہہ ثابت کرنا اے کہ پنجابی اک خود مختار تے قدیم زبان اے جس دی جڑاں اس دھرتی دے قدیم ترین وسنیکاں نال جڑیاں ہوئیاں نیں۔

پنجابی نوں آریائی منن دی وڈی وجہ

محمد آصف خاں اس علمی مغالطے دی جڑ تلاش کردے ہوئے کہندے نیں کہ پنجابی نوں آریائی زبان کیوں سمجھیا جاندا اے۔ اوہناں دے مطابق تقسیم توں پہلاں اک ادارہ “بھاشا بھاگ” پٹیالہ وچ قائم سی، جس نے زبان دی توسیع واسطے بہت کم کیتا۔ اس ادارے نے شعوری طور تے بہت سارے الفاظ نوں سابقے تے لاحقے لا کے پنجابی وچ شامل کیتا، جیہڑے اصل وچ سنسکرت دے سن۔ ایہناں دخیل الفاظ دی وجہ توں ایہہ تاثر پیدا ہو گیا کہ پنجابی اک آریائی زبان اے، حالانکہ ایہہ الفاظ بعد وچ علمی ضرورت لئی پائے گئے سن۔

ایس توں علاوہ، پنجابی شاعراں نے وی شعراں دی لوڑ پوری کرن لئی تے قافیہ ردیف دی تال میل بٹھان لئی سنسکرت، عربی، فارسی تے ہور زباناں دے الفاظ بے دریغ شامل کیتے۔ آصف خاں دے نزدیک ایہہ لسانی ملاوٹ ای اوہ وڈی وجہ اے جس پاروں محققین پنجابی دے اصل تے خالص غیر آریائی مڈھ نوں پچھانن وچ ناکام رہے۔

پنجابی غیر آریائی زبان: ماہرینِ آثارِ قدیمہ دی رائے

پنجابی نوں اک قدیم تے غیر آریائی زبان ثابت کرن لئی محمد آصف خاں نے آثارِ قدیمہ (Archaeology) دے ٹھوس حوالے پیش کیتے نیں، جیہڑے تاریخ دے طالب علماں لئی فیصلہ کن اہمیت رکھدے نیں۔ اوہناں دا تجزیہ ہیٹھ لکھے حقائق تے مبنی اے:

آصف خاں دا استدلال ایہہ اے کہ جے دنیا دا سب توں پہلاں شعور رکھن والا انسان پنجاب وچ آباد سی، تاں اوہدی بولی وی دنیا دی قدیم ترین بولیاں وچوں اک ہونی چاہیدی اے۔ آریائی قبائل تاں بہت بعد وچ (تقریباً 1500 قبل مسیح) آئے سن، جد کہ پنجاب دی تہذیب تے بولی لکھاں سال پرانی اے۔ ایہہ تاریخی حقیقت اس نظریے دی نفی کردی اے کہ پنجابی آریائی زباناں دی شاخ اے۔ آصف خاں دے اس عالمانہ نکتے نے پنجابی لسانیات دے میدان وچ اک نویں بحث چھیڑ دتی اے، جیہڑی پنجابی قوم نوں اوہدی اصل شناخت نال جوڑدی اے۔

ماہرِ لسانیات دی رائے

محمد آصف خاں اس علمی بحث نوں اگے ودھاؤندے ہوئے سوال اٹھاؤندے نیں کہ جے پنجاب دی تہذیب اینی قدیم اے، تاں فیر ایتھوں دے اصل واسیاں دی بولی کیہڑی سی؟ اوہناں دے نزدیک اوہ بولی “پنجابی” ہی سی، کیونکہ ایہہ خطہ لکھاں ورھیاں توں آباد اے۔ ماہرینِ لسانیات نے پنجاب دے قدیم قبیلیاں دی اک لڑی بیان کیتی اے جیہڑی ترتیب وار انج اے:

رگ وید وچ پنجاب دے مقامی قبیلیاں دے ناں وی ملدے نیں، جیویں کہ دسیو، آسر تے پنی۔ آصف خاں دے مطابق جدوں آریائی سندھ تے پنجاب دے علاقے وچ داخل ہوئے، تاں ایتھے دے قدیم قبیلے پہلے توں ای اک انتہائی ترقی یافتہ شکل وچ موجود سن۔ خاص طور تے “پنی” قبیلے دے لوک امیر، تاجر تے دستکاری دے ماہر سن۔ ایہناں تمام قبیلیاں دی اپنی اک بولی سی جیہڑی آریائی زبان دے آؤن توں پہلاں ای ایتھے رچی بسی ہوئی سی۔

رگ وید

محمد آصف خاں دے مطابق “رگ وید” صرف اک مذہبی کتاب نہیں بلکہ ایہہ پنجاب دی قدیم تاریخ دا اک محفوظ ریکارڈ وی اے۔ اس وچ انہاں غیر آریائی قبیلیاں دا ذکر کثرت نال ملدا اے جیہڑے ہڑپہ تہذیب دے وارث تے وسنیک سن۔

آصف خاں ایہہ نکتہ پیش کردے نیں کہ ہڑپہ تہذیب دے ایہناں وڈکیاں دی اپنی اک مکمل تے توانا بولی سی۔ ایہہ قبیلے کوئی خانہ بدوش نہیں سن بلکہ اک عظیم شہری تہذیب دے مالک سن، اس لئی اوہناں دی زبان وی اوہناں دی سماجی حیثیت وانگ پختہ سی۔ رگ وید وچ آریائی تے غیر آریائی قبیلیاں دے ٹکراؤ دی جیہڑی داستان اے، اوہ اصل وچ دو وکھ وکھ تہذیباں تے دو وکھ وکھ لسانی خانداناں دا ٹکراؤ سی۔

ویدی بولی دا پڑاء

اس حصے وچ آصف خاں آریائی زبان دے ارتقاء تے اوہدے مقامی اثرات دا تجزیہ کردے نیں۔ اوہ لکھدے نیں کہ آریا جدوں پنجاب آئے تاں اوہ اپنی اک وکھری زبان نال لے کے آئے سن۔ پر جیہڑی زبان اج سانوں “ویدی سنسکرت” یا “مڈھلی سنسکرت” دے ناں توں لبھدی اے، اوہ خالص آریائی نہیں سی۔

آصف خاں دا خیال اے کہ پاننی تے ہندو پنڈتاں نے جس زبان نوں قواعد (Grammar) دے اصولاں وچ بنھ کے سنسکرت دا ناں دتا، اوہ اصل وچ آریائی تے پنجاب دی مقامی بولیاں دے میل جول نال بنی سی۔ آصف خاں اس گل تے زور دیندے نیں کہ جیہڑی بولی پاننی نے مرتب کیتی، اوہنوں عام لوک نہیں سمجھدے سن، بلکہ اوہ پنڈتاں تے اشرافیہ دی زبان بن کے رہ گئی۔ اس دے برعکس، پنجاب دی عوامی بولی (جیہڑی پچھوکڑ وچ پنجابی سی) اپنے فطری رستے تے ٹردی رہی تے سنسکرت دے مصنوعی ڈھانچے توں آزاد رہی۔ ایہہ تجزیہ ثابت کردا اے کہ پنجابی دا اپنا اک مستقل تے قدیم وجود اے جیہڑا سنسکرت توں پہلاں وی موجود سی تے اوہدے بعد وی قائم رہا۔

ویدی بولی دا پڑاء (بقیہ)

محمد آصف خاں اس لسانیاتی بحث نوں اگے ودھاؤندے ہوئے کہندے نیں کہ آریائی بولی دے مقامی میل جول پاروں ای پراکرت دا ناں دتا گیا۔ بہتے عالماں دے نزدیک اوہ اوہناں دی “ویدی” ہی سی۔ پر حقیقت ایہہ اے کہ مقامی قبیلیاں دے اثر پاروں غیر آریائی لفظ “رگ وید” وچ وی در آئے، جیویں کہ پھل، تل، پوجنا تے کال وغیرہ۔ ایہہ اس گل دا ثبوت اے کہ پنجاب دے قدیم وسنیکاں دی بولی آریائی مذہبی کتاباں دے لفظی ذخیرے تے وی اثر انداز ہو رہی سی۔

سنسکرت دا پڑاء

سنسکرت دے لغوی معنی “منجی” یا “سانوی سواری ہوئی بولی” دے نیں، یعنی اوہ بولی جس نوں قاعدے قانون نال سنواریا تے لِشکایا گیا ہووے۔ آصف خاں دے مطابق بہتے عالم ایس نوں ویدی دی دھی (بیٹی) منندے نیں، پر اوہ ایہہ وی کہندے نیں کہ سنسکرت اجوکیاں بولیاں (جدید زباناں) دی ماں ہرگز نہیں اے۔ اوہناں دے مطابق ویدی دور وچ بولی دے دو روپ سن:

1- مقامی بول چال دا روپ: ایہہ اوہ فطری روپ سی جیہڑا وقت دے نال نال بدلدا رہیا تے عوام دی زبان بنیا رہا۔ 2- ادبی روپ: ایہہ لکھن پڑھن دا روپ سی جیہنے ترقی کر کے ٹکسالی شکل اختیار کر لئی تے پنجاب توں لے کے بنگال تے کشمیر توں دکھن تک پھیل گیا۔

ادبی روپ وچ یکسانیت پیدا کرن دی ضرورت پاروں پاننی نے اپنی مشہورِ زمانہ کتاب “اشٹادھیائی” لکھی۔ پر آصف خاں دا استدلال اے کہ لکھت وچ سنسکرت بھانویں اکو جہی سی، پر فیر وی مقامی اثرات توں بچ نہ سکی۔ اس گل دی گواہی سہائن، کاتیا من (وار تک)، جیا دتیا (کاشیکا ورتی) تے پتنجلی (مہا بھاشیہ) دیاں کتاباں توں وی ملدی اے، جتھے مقامی لہجیاں تے لفظاں دی جھلک صاف نظر آؤندی اے۔

سنسکرت دی علمی تے لسانی عظمت دا اعتراف کردے ہوئے آصف خاں نے مشہور برطانوی مستشرق ولیم جونز (1786ء) دا حوالہ وی دتا اے:

پر آصف خاں اس شاندار تعریف دے نال نال ایہہ نکتہ وی واضح کردے نیں کہ سنسکرت دی ایہہ کاملیت اوہدے “مصنوعی” ہون دی دلیل اے، جد کہ پنجاب دی عوامی بولی (پنجابی) اپنے فطری تے ارتقائی سفر وچ سنسکرت دے اس جکڑے ہوئے ڈھانچے توں وکھ رہی اے۔ ایہہ تجزیہ سی ایس ایس دے انہاں طالب علماں لئی فیصلہ کن اے جیہڑے پنجاب دی لسانی تریخ نوں علمی بنیاداں تے پرکھنا چاہندے نیں۔

سنسکرت دا پڑاء (بقیہ)

محمد آصف خاں دے نزدیک اصل گل ایہہ اے کہ ویدی بولن والے غیر آریائی قبائل جیویں “آسر” تے “دسیو تے پنی” دی مقامی بولی دے لفظاں نے مدھیا پردیش (یو پی) دے گڑھ وچ سنسکرت دی بنیاد رکھی۔ ایہہ اک اہم جغرافیائی تے لسانیاتی نکتہ اے کہ سنسکرت دا ڈھانچہ مقامی اثرات توں بغیر تیار نہیں ہو سکدا سی۔ آصف خاں دا خیال اے کہ:

پراکرتاں دا پڑاء

پراکرتاں دے حوالے نال آصف خاں دا تجزیہ بہت گہرا اے، جیہڑا آریائی دور توں پہلاں دی لسانی تریخ نوں اجاگر کردا اے۔ اوہناں دے مطابق آریاواں دے آؤن توں پہلاں ایتھے مقامی بولیاں (غیر آریائی) موجود سن تے ہر علاقے دی اپنی اک پراکرت سی۔ اس حوالے نال اوہناں نے دو وڈے نظریات دا موازنہ کیتا اے:

1- مارکنڈیہ، واچی، ہیم چندر وغیرہ دا نظریہ: ایہہ عالم منندے نیں کہ پراکرتاں سنسکرت توں ہیٹھاں نیں، یعنی ایہہ سنسکرت دے وگڑن نال پیدا ہوئیاں۔ پر آصف خاں اس نظریے نوں رد کردے نیں کیونکہ پاننی دی “اشٹادھیائی” پاروں سنسکرت دے قواعد وچ کوئی تبدیلی نہیں آئی، لہذا ایہہ کہنا غلط اے کہ پراکرتاں سنسکرت توں نکلیاں نیں۔ اصل وچ پراکرت وکھ وکھ نامی بولیاں دے مجموعے دا ناں اے۔
2- ڈی گنے، اپادھیائے، پرتم پرکاش سنگھ دا نظریہ: آصف خاں اس دوسرے نظریے دی تائید کردے نظر آؤندے نیں۔ اس دے مطابق:
• پراکرت دا مطلب “قدرتی” اے: ایہہ اوہ فطری بولیاں نیں جیہڑیاں عوام دے منہ چوں نکلدیاں سن۔
• ویدی توں ہے: پراکرتاں دا مڈھ ویدی دور دے متوازی یا اوہدے توں وی پہلاں دا اے، نہ کہ سنسکرت توں۔

ایہہ بحث ثابت کردی اے کہ پنجاب دی عوامی بولی (پنجابی) اصل وچ انہاں قدیم پراکرتاں دی ای اک ترقی یافتہ شکل اے جیہڑی سنسکرت دے مصنوعی ضابطیاں توں پہلاں وی موجود سی۔ ایہہ نکتہ سی ایس ایس دے پیپر وچ پنجابی دے لسانی مڈھ نوں ثابت کرن لئی بہت وزنی دلیل اے۔

پراکرتاں دا پڑاء (بقیہ)

محمد آصف خاں پراکرتاں دے حوالے نال تیسرا تے اہم نظریہ پیش کردے ہوئے لکھدے نیں کہ پراکرت نوں مذہبی رنگ دینا وی غلط اے۔ اوہناں دے مطابق:

3- سادھو، پشمل، ایس-ایم کاترے دا نظریہ:
• پراکرت مطلب “مڈھ قدیم دی بولی”: ایہہ نظریہ ایہہ مندا اے کہ پراکرتاں اصل وچ پنجاب دے مقامی تے پرانے لوکاں دی اپنی فطری زبان سی، جیہڑی آریائی اثرات توں پاک سی۔ آصف خاں اس نظریے دی مکمل تائید (تائید کیتی) کردے نیں، کیونکہ ایہہ اوہناں دے اس بنیادی موقف نوں مضبوط کردا اے کہ پنجابی اک غیر آریائی تے قدیم ترین بولی اے۔

اپ بھرنش دا پڑاء

پراکرتاں توں بعد لسانی ارتقاء دا اگلا مرحلہ “اپ بھرنش” اکھواندا اے۔ اس دے بارے وچ آصف خاں دا تجزیہ درج ذیل نکات تے مبنی اے:

آصف خاں اس دے مڈھ (آغاز) بارے متضاد رائے دا ذکر کردے ہوئے اک لاجیکل سوال اٹھاؤندے نیں کہ جے پاننی نے سنسکرت نوں قواعد وچ بنھ دتا سی تے پراکرتاں فطری طور تے ودھ پھل رہیاں سن، تاں فیر “اپ بھرنش” دا وکھرا تصور کیوں پیدا ہویا؟ اوہناں دے نزدیک ایہہ صرف لسانی تبدیلیاں دے وکھ وکھ نام نیں، جد کہ عوامی بولی دا دھارا اکو ای سی۔

اجوکیاں بولیاں دا پڑاء

لسانیاتی سفر دے آخری مرحلے وچ آصف خاں اجوکیاں (جدید) بولیاں دا ذکر کردے نیں جیہڑیاں اپ بھرنش دے دور توں بعد اپنی واضح شکل وچ سامنے آئیاں۔ ایہناں وچ شامل نیں:

آصف خاں دا استدلال ایہہ اے کہ بھانویں ایہہ ساریاں زباناں اج وکھو وکھ پچھان رکھدیاں نیں، پر پنجابی دا پچھوکڑ ایہناں سب توں وکھرا تے قدیم اے۔ اوہناں دے نزدیک پنجابی نے اپنا سفر کسی اک اپ بھرنش توں نہیں بلکہ پنجاب دی اس قدیم ترین “پراکرت” توں شروع کیتا سی جیہڑی ہڑپہ تے موہن جودڑو دے دور وچ بولی جاندی سی۔ ایہہ علمی بحث ثابت کردی اے کہ پنجابی دا رشتہ براہِ راست اس دھرتی دے اصل وسنیکاں نال اے، جیہڑا صدیاں دے لسانی بدلاؤ دے باوجود اپنی بنیاد وچ قائم رہا۔

پنجابی زبان دی قدامت، ایہدی اصل بنیاد تے ایہدی جغرافیائی حدبندی بارے ماہرینِ لسانیات دے نظریات

پنجابی زبان دی قدامت، ایہدی اصل بنیاد تے ایہدی جغرافیائی حدبندی بارے ماہرینِ لسانیات نے وکھ وکھ نظریات پیش کیتے نیں، جیہڑے اس تصویر وچ واضع طور تے نظر آؤندے نیں۔ تصویر دے مڈھ وچ ایہہ دسیا گیا اے کہ پنجابی بارے کئی مختلف وچار پائے جاندے نیں، جنہاں وچوں تن وڈے ناں کوبرک، جان بیمز تے سر جارج گریئرسن دے نیں۔ کوبرک دا ایہہ مننا اے کہ پنجابی سرسوتی دریا توں نکلی اے، جد کہ جان بیمز دا خیال اے کہ ستلج تے جمنا دے وچکارلے علاقے دی بولی ہی اصل پنجابی اے۔ دوجے پاسے سر جارج گریئرسن دا موقف اے کہ ایہہ سارے مشرقی (بھارتی) پنجاب دی بولی اے۔ جے اسیں ایہناں نظریات دا گہرا علمی تجزیہ کریئے تاں پتہ چلدا اے کہ ایہہ ماہرین پنجابی نوں صرف اک محدود جغرافیائی خطے تک محدود رکھن دی کوشش کردے رہے نیں، حالانکہ پنجابی دا لسانی پکھ تے ایہدی تریخ اس توں کتے زیادہ قدیم تے وسیع اے۔ کوبرک دا سرسوتی نال تعلق جوڑنا ایہنوں قدیم ویدک دور نال ملاؤن دی اک کوشش اے، جد کہ جان بیمز دی حدبندی خالصتاً جغرافیائی اے جیہڑی بولی دے ارتقائی سفر نوں نظرانداز کردی اے۔

ایتھے ایہہ گل وی اہم اے کہ ساڈے کئی مقامی سکالراں نے جارج گریئرسن دے کم دی بہت تعریف کیتی اے تے اوہدے مطابق ہی اپنی تحقیق نوں اگے ودھایا اے، پر اصل وچ گریئرسن دی تحقیق غلطیاں دا شکار اے۔ جارج گریئرسن بارے ایہہ تنقیدی نکتہ بڑا جاندار اے کہ اوہ صرف کشمیری زبان دا ماہر سی تے اوہنے جس پیمانے تے تحقیق کیتی، اوہ اک انسان دے بس دا روگ نہیں سی۔ اوہنے دعویٰ کیتا کہ اوہنے 179 زباناں تے 549 لہجیاں (بھجیاں) دی گل کیتی اے، جیہڑا کہ اک ناممکن جئی گل لگدی اے۔ جے کوئی محقق اینیاں زیادہ زباناں دے بارے گل کرے تاں اوہدی گہرائی تے علمی سچائی مشکوک ہو جاندی اے، کیونکہ ہر بولی دا اپنا اک مزاج تے تریخی پس منظر ہوندہ اے جیہڑا صرف سطحی مطالعے نال سمجھیا نہیں جا سکدا۔

ایسے لئی جان نیوٹن دی گل زیادہ وزنی تے حقیقت دے نیڑے لگدی اے، جیہنے جڑی گہری گل آکھی اے اوہ ایہہ وے کہ:

جان نیوٹن دا ایہہ قول پنجابی دی اصل جغرافیائی تے لسانی پہچان نوں بڑے سوہنے ڈھنگ نال بیان کردا اے۔ ایہہ تعریف پنجابی نوں صرف اک چھوٹے جئے خطے دی بجائے دو وڈے دریاواں یعنی سندھ تے جمنا دے درمیان پھیلے ہوئے اک عظیم تہذیبی ورثے دے طور تے پیش کردی اے۔ ایہہ خطہ ہی اصل وچ اوہ زرخیز بھوئیں اے جتھے پنجابی نے جنم لیا، پروان چڑھی تے اپنی اک وکھری علمی تے ادبی پچھان بنائی۔ ایہہ تجزیہ سی ایس ایس تے پی ایم ایس دے طلباء لئی اس پاروں وی اہم اے کہ اوہ پنجابی دی قدامت نوں سمجھن لئی صرف مغربی محققین دے اعداد و شمار تے یقین نہ کرن بلکہ لسانی تے جغرافیائی حقائق نوں وی پرکھن۔

بولی دے پکھ: صرف تے نحو دی علمی پرکھ

پنجابی لسانیات دے مطالعے وچ بولی دے دو بنیادی پکھ سب توں اہم منے جاندے نیں: صرف (Morphology) تے نحو (Syntax)۔ صرف دا تعلق لفظاں دی بنتر تے اوہناں دی اندرونی ساخت نال ہوندہ اے، یعنی اک لفظ کنج بندا اے تے اوہدے وچ کیہڑیاں تبدیلیاں آؤندیاں نیں۔ دوجے پاسے نحو دا تعلق جملے دی گرامری بنتر یا بناوٹ نال ہوندہ اے، یعنی لفظاں نوں اک خاص ترتیب وچ پرو کے مکمل جملہ کنج تیار کیتا جاندا اے۔ ایہہ دوویں پکھ مل کے ای کسے وی زبان دی “ویاکرن” (گرامر) دی بنیاد رکھدے نیں۔ لسانیات دے ماہرین دا ایہہ ٹھوس موقف اے کہ صرف تے نحو دے اشتراک توں بغیر کوئی وی زبان اک مکمل ڈھانچے دے طور تے کھلو نہیں سکدی۔ کسے وی زبان دی انفرادیت پرکھن لئی ایہہ دیکھنا ضروری اے کہ اوہدی بنتر دوجی زبان توں مختلف اے یا نہیں۔ صرف لفظاں دے لین دین (ادھار) نال اک زبان دوجی زبان توں نکلی ہوئی نہیں منی جا سکدی، بلکہ اوہدی صرف تے نحو دی بنتر ای اوہدی اصلیت دا ثبوت ہوندی اے۔

جدوں اسیں پنجابی دی قدامت تے ایہدی بنتر دا جائزہ لیندے آں تاں ایہہ حقیقت سامنے آؤندی اے کہ پنجابی دی بنیادی بنتر ویدک، سنسکرت، پراکرت یا اپ بھرنش نال نہیں ملدی۔ ایہہ اک وڈا علمی نکتہ اے جیہڑا پنجابی نوں اک آزاد تے قدیم زبان ثابت کردا اے۔ جے اسیں صرف لفظاں دی بنیاد تے فیصلہ کریئے تاں دھوکھا کھا سکدے آں، کیونکہ پنجابی وچ کئی دوجیاں زباناں دے لفظاں دا اک وڈا ذخیرہ موجود اے جیہڑا وقت دے نال نال اس بولی دا حصہ بن گیا اے۔ مثال دے طور تے:

ایسٹونیا یا دوجے ملکاں وانگ زباناں وچ لفظاں دا تبادلہ اک فطری عمل اے، پر صرف ایہناں لفظاں دی موجودگی دی بنیاد تے اسیں ہرگز ایہہ نہیں کہہ سکدے کہ پنجابی زبان عربی، فارسی یا انگریزی وچوں نکلی اے۔ پنجابی دی اپنی اک وکھری روح اے جیہڑی اوہدے جملیاں دی ساخت (Syntax) تے لفظاں دے ورتارے (Morphology) وچ چھپی ہوئی اے۔ سی ایس ایس (CSS) دے امتحان وچ ایہہ سوال اکثر پچھیا جاندا اے کہ کیہ پنجابی کسے دوجی زبان دی وگڑی ہوئی شکل اے؟ تاں اوتھے ایہہ دلیل بہت کارگر ثابت ہوندی اے کہ لفظاں دا ادھار لینا اک الگ گل اے، پر زبان دی اپنی گرامری بنتر ای اوہدی اصل پچھان ہوندی اے، تے پنجابی ایس معاملے وچ بالکل منفرد تے خود مختار اے۔

پنجابی زبان دے اجزائے ترکیبی تے کتاب دیاں فنی خوبیاں

پنجابی لسانیات دے ارتقاء وچ “پنجابی زبان دے اجزائے ترکیبی” اک بہت اہم موضوع اے، جیہڑا پہلی واری اردو روزنامہ “امروز” وچ 1959 وچ اک مضمون دے طور تے چھپیا سی۔ اس تحریر وچ پنجابی زبان دی بنتر وچ شامل دوجیاں زباناں دے اثرات دا بڑے گوہ نال جائزہ لیا گیا اے۔ تحقیق دے مطابق پنجابی وچ منڈاری، دراوڑی، براہوئی، پالی تے کئی دوجیاں قدیم زباناں دے لفظ شامل ہوئے نیں، جنہاں نے پنجابی دے لسانی ڈھانچے نوں مضبوط بنایا۔ ایہہ تجزیہ سانوں دسدا اے کہ پنجابی کوئی اچانک پیدا ہوئی بولی نہیں، بلکہ ایہہ صدیاں دے تہذیبی میل جول تے لسانی لین دین دا نتیجہ اے۔ سی ایس ایس (CSS) دے نصاب وچ ایہہ نکتہ بنیادی اہمیت رکھدا اے کہ اسیں ایہناں لفظاں دی جڑ تک اپڑیئے جیہڑے پنجابی نے اپنے اندر سموئے ہوئے نیں۔

جدوں اسیں اس نظریے نوں پیش کرن والی “کتاب دیاں فنی خوبیاں” دا مطالعہ کردے آں، تاں کجھ اہم پکھ سامنے آؤندے نیں جیہڑے اس تحقیق نوں اک “سند” دا درجہ دیندے نیں۔ اس کتاب وچ ایہہ ٹھوس علمی ثبوت پیش کیتا گیا اے کہ اس دھرتی دی تہذیب تے تمدن اپنے عروج تے سی، تے ایہہ حملہ آوراں دے آؤن توں بہت پہلے دی گل اے۔ ایہہ گل عام طور تے منے جان والے اس نظریے نوں رد کردی اے کہ پنجابی دی اپنی کوئی قدیم حیثیت نہیں۔ بھانویں دوجیاں زباناں نے پنجابی نوں لفظالی (vocabulary) دتی اے، پر پنجابی اپنی جگہ اک وکھری، آزاد تے خود مختار زبان دے طور تے موجود رہی اے۔ کتاب دی سب توں وڈی خوبی ایہہ وے کہ ایہہ دوجیاں زباناں دے حوالے نال معتبر تے مستند مواد فراہم کردی اے، جیہڑا محققین لئی اک وڈا سرمایہ اے۔

کتاب دے اسلوب تے تحقیق دے طریقے بارے ہور جاندے آں تاں پتہ چلدا اے کہ:
• تقابلی جائزہ: مصنف نے پہلی تحقیقات نوں مڈھ رکھ کے اوہناں دا آپسی تقابلی جائزہ پیش کیتا اے، جیہدے نال حقائق نوں سمجھنا سوکھا ہو جاندا اے۔
• روان اسلوب: تحریر دا اسلوب من کھچواں تے رواں اے، جیہڑا قاری نوں اک تسلسل نال جوڑی رکھدا اے۔
• غیر متعصبانہ تحقیق: تحقیق وچ تعصب توں ہٹ کے صرف حقیقت دی گل کیتی گئی اے، جیہڑا اک سچے عالم دی نشانی اے۔
• زبان دی نوعیت: ایتھے ایہہ گل وی اہم اے کہ کتاب دی زبان “اوکھی تے ورنی” اے، یعنی ایہہ عام قارئین دی بجائے علمی ذوق رکھن والے تے محققین لئی لکھی گئی اے تاکہ پنجابی دے علمی وقار نوں بحال کیتا جا سکے۔

ایہہ فنی خوبیاں ثابت کردیاں نیں کہ پنجابی دے لسانی ارتقاء تے اوہدے اجزائے ترکیبی بارے ایہہ کم اک سنگِ میل دی حیثیت رکھدا اے۔ ایہہ ساڈے اجوکے دور دے سکالراں لئی وی دعوتِ فکر اے کہ اوہ پنجابی دی تریخ نوں جدید سائنسی تے لسانی بنیاداں تے پرکھن۔

کتاب دے مآخذ تے نچوڑ: آصف خاں دی پنجابی سیوا

کتاب دے آخری پکھ ول نظر ماریئے تاں پتہ چلدا اے کہ ایہہ کوئی ہوائی تحقیق نہیں، بلکہ مصنف نے اپنی گل نوں ٹھوس بناؤن لئی کتاب دے آخر تے اوہناں تمام کتاباں دی تفصیل دتی اے جیہڑیاں اس تحقیقی سفر وچ ورتیاں گئیاں نیں۔ مآخذ دی ایہہ فہرست ثابت کردی اے کہ مصنف نے صرف سنی سنائی گلاں تے بھروسہ نہیں کیتا بلکہ تریخی، لسانی تے ادبی کتاباں دے گہرے مطالعے توں بعد اپنے نتائج اخذ کیتے نیں۔ کسے وی علمی کم لئی مآخذ دا ہونا اوہدی معتبریت دی سب توں وڈی دلیل ہوندہ اے، تے آصف خاں نے اپنی اس کتاب دے ہر باب وچ جیہڑے حوالے دتے نیں، اوہ محققین لئی اک نویں راہ کھولدے نیں۔

مکدی گل

اس پوری بحث دا نچوڑ یا “مکدی گل” ایہہ وے کہ آصف خاں دا پنجابی نال عشق تے محبت بے مثال سی۔ اوہناں دا پنجابی نال حدوں ودھ پیار ہی سی جیہنے پنجابی زبان نوں اک نویں اچائی تے علمی وقار بخشیا۔ جیہڑے دور وچ پنجابی نوں صرف اک “بولی” سمجھ کے نظرانداز کیتا جا رہیا سی، آصف خاں نے اپنی علمی قابلیت تے انتھک محنت نال ایہہ ثابت کیتا کہ پنجابی اک مکمل تہذیبی زبان اے جیہڑی اپنے اندر صدیاں دی تریخ تے گرامری پختگی رکھدی اے۔