موآتے – ڈاکٹر فقیر محمد فقیر: حیاتی تے ادبی پورھیا

ڈاکٹر فقیر محمد فقیر جنہاں نوں جگت ‘بابائے پنجابی’ تے ‘خیامِ پنجاب’ دے ناواں نال جان دا اے، اوہناں دی ہستی پنجابی ادب دے متھے دا جھومر اے۔ اوہناں نے اپنی زندگی دی شان و آن نوں پنجابی زبان دی سیوا لئی وقف کر دتا تے اپنے لہو نال پنجابی دے باغ نوں سیراب کیتا۔ سٹھ (60) سال توں ودھ دا عرصہ اوہناں نے ایس مادری زبان دی آبیاری وچ لنگھایا، جس پاروں اج پنجابی ادب اک تناور رکھ بن کے کھلوتا اے۔ اوہ صرف اک شاعر ہی نہیں سن، بلکہ اک منجھے ہوئے محقق، ایڈیٹر، صحافی، نقاد، مورخ تے ادیب سن۔ اوہناں دی شخصیت دے ایہناں وکھو وکھ پکھاں نے پنجابی ادب نوں نویں راہواں وکھائیاں۔ خاص طور تے اوہناں نے اپنے ہم عصر لکھاریاں تے ساتھیاں نوں پنجابی وچ لکھن ول راغب کیتا، جو اوہناں دی پنجابی نال سچی محبت دا وڈا ثبوت اے۔ اوہناں دی ادبی سیوا دے صلے وچ ہی مولانا ظفر علی خان، حمید نظامی، صوفی غلام مصطفیٰ تبسم ورگیاں وڈیاں ہستیاں نے اوہناں دی قدر کیتی۔ ڈاکٹر فقیر محمد فقیر 5 جون 1900 نوں گوجرانوالہ وچ پیدا ہوئے تے 1954 وچ راہِ عدم ہوئے، پر اوہناں دا کم اج وی زندہ اے۔ اوہناں دے شعری مجموعیاں وچ ‘شاعری مجموعے’ (1924)، ‘صدائے فقیر’ تے ‘سنگی’ (1939) شامل نیں، جیہڑے اوہناں دے فکری ارتقاء دی بھرپور عکاسی کردے نیں۔

موآتے – شعری مجموعے دا تحقیقی تے تنقیدی مطالعہ

موآتے ڈاکٹر فقیر محمد فقیر دی شاعری توں علاوہ نثری شعور دا وی اک اہم نمونہ اے، پر ایہہ بنیادی طور تے اوہناں دے شعری اثاثے دا نچوڑ اے۔ ایس کتاب دے کل 128 صفحات نیں جس وچ 93 نظماں شامل نیں، جیہڑیاں موضوعات دے اعتبار نال تنوع رکھدیاں نیں۔ ایس مجموعے دا انتساب گورنر سندھ جسٹس شیخ دین محمد دے ناں کیتا گیا اے، جیہڑا کتاب دے وقار تے ادبی اہمیت نوں ہور ودھا دیندا اے۔ ایس کتاب دا دیباچہ ‘بابائے صحافت’ مولانا ظفر علی خان نے تحریر کیتا اے، جس وچ اوہناں نے ڈاکٹر صاحب دے کلام دی فصاحت تے بلاغت نوں سراہیا اے۔ ‘موآتے’ صرف نظماں دا مجموعہ نہیں بلکہ ایہہ پنجاب دے کلچر، درد تے سماجی سچائیاں دا آئنہ دار اے۔ ایہناں نظماں وچ جتھے روایتی رنگ ملدا اے، اوتھے ہی جدید عہد دے تقاضیاں نوں وی بخوبی سمویا گیا اے۔

ایہہ قول ایس گل ول اشارہ کردا اے کہ جس طرح مولانا حالی نے اردو وچ مسلماناں دے ماضی دی عظمت، حال دی پستی تے مستقبل لئی اک لائحہ عمل پیش کیتا، بالکل اوہی تڑپ تے اصلاحی جذبہ ڈاکٹر فقیر محمد فقیر دے پنجابی کلام وچ وی لبھدا اے۔ ‘موآتے’ وچ موجود اسلامی رنگ محض دکھاوے دا نہیں بلکہ ایہہ اک گہری فکری بنیاد اے۔

اسلامی رنگ: فکری تے فنی تجزیہ

ڈاکٹر فقیر دی شاعری وچ اسلامی تعلیمات، توحید، رسالت تے انسانی اخلاقیات دا عکس بڑے سوہنے تے اچھوتے انداز وچ نظر آؤندا اے۔ اوہناں دی شاعری دا مُکھ مقصد ستی ہوئی قوم نوں بیدار کرنا تے اوہناں نوں اللہ تے اوہدے رسول دے نقشِ قدم تے ٹورنا اے۔ اوہناں دے کلام وچ رب دی قدرت دا ایسا بیان اے جو انسان نوں حیرت دے سمندر وچ ڈوب دیندا اے:

ایس بند وچ ڈاکٹر صاحب نے قدرتِ الٰہی دا نقشہ کھچیا اے کہ کائنات دے ایہہ سارے رنگ، بہاراں دا آؤنا، جنگلاں تے پہاڑاں دی آبادی تے چشمیاں دا جاری ہونا یا رکنا، سب اوس اک پروردگار دے ہتھ وچ اے۔ ایہہ توحید دا اوہ سبق اے جو پنجابی دے لوک رنگ وچ سمو کے بیان کیتا گیا اے تاکہ عام بندہ وی ایس سچائی نوں سمجھ سکے۔

عشقِ رسول ﷺ دے حوالے نال اوہناں دا کلام اک خاص تڑپ رکھدا اے۔ حضور اکرم ﷺ دی آمد نال دنیا وچ جو انقلاب آیا، ڈاکٹر صاحب اوہنوں نور دی برسات نال تشبیہ دیندے نیں:

ایتھے شاعر ایہہ واضح کر رہے نیں کہ آپ ﷺ دی ذاتِ مبارکہ پوری کائنات لئی رحمت بن کے آئی۔ جہالت دا ہنیرا جو زمین تے چھایا ہویا سی، اوہ آپ ﷺ دے نورِ ہدایت نال ختم ہو گیا تے کائنات دا ذرہ ذرہ جگمگا اٹھیا۔ ایہہ کلام عقیدت تے فکری پختگی دا اک اعلٰی نمونہ اے۔

ڈاکٹر فقیر محمد فقیر نے صرف زبانی کلامی عقیدت دا دم نہیں بھریا بلکہ اوہناں نے قرآنِ پاک دی تعلیمات تے عمل دی لوڑ تے وی زور دتا اے۔ اوہناں دے نزدیک کتاب الٰہی نوں محض پڑھنا کافی نہیں، بلکہ اوہنوں سمجھنا تے اوہدے تے عمل کرنا اصل مقصد اے:

حرکت تے عمل دا شاعر: ڈاکٹر فقیر محمد فقیر دی فکری بیداری

ڈاکٹر فقیر محمد فقیر دی شاعری دا اک وڈا پکھ ‘حرکت تے عمل’ اے، جیہڑا اوہناں نوں اپنے دور دے دوجے شاعراں توں نمایاں کردا اے۔ مولانا ظفر علی خان نے ‘موآتے’ نوں مولانا حالی دی ‘مسدس’ نال جوڑ کے اصل وچ ڈاکٹر صاحب دی اصلاحی تڑپ دا اعتراف کیتا اے۔ جیویں حالی نے ‘مسدس’ راہیں مسلماناں نوں ماضی دے قصے سنانے دی بجائے عمل ول راغب کیتا، اوویں ہی ڈاکٹر فقیر نے اپنی شاعری نوں قوم دی بیداری دا ذریعہ بنایا۔ اوہناں دے نزدیک شاعری محض لفظاں دی جادوگری نہیں، بلکہ ستی ہوئی قوم نوں جگاون لئی اک للکار اے۔

اوہناں دا فلسفہ ایہہ اے کہ قوماں دیاں تقدیراں آسمان توں خود بخود نہیں بدلدیاں، بلکہ ایہہ انسان دی اپنی ہمت تے کوشش نال وابستہ نیں:

ایتھے ڈاکٹر صاحب واضع کردے نیں کہ نرے نعریاں یا للکاراں نال کجھ نہیں بننا، اصل چیز مردانہ وار ہمت تے میدانِ عمل وچ نکلنا اے۔ اوہناں دے نزدیک طاقت تے کامیابی دا معیار وی عمل دی قوت اے:

ایہہ اشعار ایس گل دی گواہی دیندے نیں کہ ڈاکٹر فقیر عمل دی قوت دے قائل سن۔ اوہناں دے نزدیک دنیا اوہدی ہی عزت کردی اے جیہڑا اپنے بازوواں دے زور تے، یعنی محنت تے عمل نال اپنی پچھان بناؤندا اے۔

با مقصد شاعری تے ترقی پسندی دا رجحان

ڈاکٹر فقیر محمد فقیر اک با مقصد شاعر سن جیہڑے اپنے وقت دے نبض شناس سن۔ اوہناں نے شاعری نوں تفریح دی بجائے اک ذمہ داری دے طور تے اپنایا۔ اوہناں دے کلام وچ ‘ترقی پسندی’ دا عنصر نمایاں اے، جتھے اوہ غریب طبقے، کساناں تے محنت کشاں دے حقوق دی گل کردے نیں۔ اوہناں نے روايتی صنفاں توں ہٹ کے ‘آزاد نظم’ دے فارم وچ وی طبع آزمائی کیتی تاکہ اپنے خیالات نوں زیادہ وسعت تے آزادی نال بیان کر سکن۔

اوہناں دی شاعری وچ مقصدیت دا انداز کجھ ایس طرح لبھدا اے:

ایس بند وچ ڈاکٹر صاحب شاعر نوں مخاطب کر کے کہندے نیں کہ اوہ اپنی خیالی دنیا توں باہر نکلے تے اپنے آلے دوالے دے غریب جٹاں (کساناں) تے بھکھے ساتھیوں دے دکھاں نوں اپنی شاعری دا موضوع بنائے۔ ایہہ ‘بامقصد شاعری’ دا اوہ اعلٰی نمونہ اے جیہڑا ادب نوں سماج دا آئینہ دار بناؤندا اے۔ ڈاکٹر صاحب دے نزدیک جے شاعر اپنے معاشرے دی محرومیاں نوں زبان نہیں دیندا، تے اوہدی شاعری بے معنی اے۔ اوہناں دا کلام اج وی محنت کش طبقے لئی اک تازیانے دی حیثیت رکھدا اے تے اوہناں نوں اپنے حقوق دی جدوجہد لئی بیدار کردا اے۔

ایتھے ڈاکٹر صاحب شاعر نوں متنبہ کردے نیں کہ جے قلم دا وارث ستا رہا، تے ایہناں غریباں دے نصیب تے مقدر وی سوں جان گے۔ اوہناں دی بربادی تے بدحالی دا ذمہ دار اوہ شاعر وی اے جیہڑا حق دی آواز بلند نہیں کردا۔ ایہہ بند فکری بیداری دا اک تیکھا پیغام اے جیہڑا سماج دے ہر باشعور فرد نوں جھنجھوڑدا اے۔

صوفیاں، عالماں تے سادھواں دی نندیا: منافقت دا پردہ چاک

ڈاکٹر فقیر محمد فقیر نے اپنی شاعری راہیں صرف عام لوکاں دی اصلاح نہیں کیتی بلکہ اوہناں مذہبی تے روحانی پیشواواں نوں وی نشانے تے لیا جیہڑے قول تے فعل دے تضاد دا شکار سن۔ اوہناں نے ‘ملاں’ تے ‘مشالچی’ دی اک بڑی سوہنی مثال دتی اے:

ایس شعر وچ اوہناں نے منافقت دی جڑ وڈی اے۔ جس طرح مشالچی دوجیاں نوں تے رستہ وکھاؤندا اے پر خود اوہدی مشال دے تھلے ہنیرا ہوندا اے، اوویں ہی اوہ عالم جیہڑا دوجیاں نوں تے نصیحتاں کرے پر اپنی اصلاح نہ کرے، اوہ معاشرے لئی بے فائدہ اے۔ اوہناں نے نام نہاد صوفیاں دے اندرونی کھوٹ نوں وی بے نقاب کیتا:

ڈاکٹر صاحب دا ایہہ تنقیدی رنگ اصل وچ سچے تصوف تے علم دی تلاش دا رستہ اے۔ اوہناں دے نزدیک جے صوفی دا دل کالا اے تے اوہدا ظاہری نور محض اک دکھاوا اے، جیہڑا لوکاں نوں گمراہ کرن دا باعث بن دا اے۔

پنجابی زبان نال پیار: مادری زبان لئی تاحیات جدوجہد

ڈاکٹر فقیر محمد فقیر دی ہستی پنجابی زبان دی تریخ وچ اک مینارِ نور دی حیثیت رکھدی اے۔ اوہناں نے اپنی ساری زندگی پنجابی زبان دی سیوا لئی وقف کر دتی تے لوکاں نوں ایس مادری زبان ول مائل کرن لئی انتھک کوششاں کیتیاں۔ اوہناں دا مننا سی کہ کوئی وی قوم اپنی زبان نوں بھل کے ترقی نہیں کر سکدی۔

اوہناں دی مادری زبان نال محبت دا سب توں وڈا ثبوت ‘پنجابی’ رسالہ اے، جیہڑا اوہناں دی کوششاں نال 1951 وچ جاری ہویا۔ ایہہ رسالہ ‘پنجابی’ دے نام نال ایم-اے پنجابی دے نصاب تے پنجابی صحافت وچ اک سنگِ میل ثابت ہویا۔ اوہناں دی ایہہ جدوجہد اج وی پنجابی پڑھن تے لکھن والیاں لئی اک عظیم اثاثہ اے، جیہڑی ایہہ سکھاؤندی اے کہ اپنی مٹی تے اپنی بولی نال جڑے رہنا ہی اصل کامیابی اے۔

ڈاکٹر فقیر محمد فقیر دی پنجابی ادب لئی بے مثال سیوا دا اعتراف کردے ہوئے پنجاب یونیورسٹی (PU) ولوں اوہناں دی علمی عظمت نوں سراہیا گیا۔ 2013 وچ پنجاب یونیورسٹی نے اوہناں دی ادبی خدمات دے صلے وچ اوہناں نوں پی-ایچ-ڈی (PhD) دی اعزازی ڈگری عطا کیتی، جیہڑا ایس گل دا ثبوت اے کہ اوہناں دا پورھیا نسلاں لئی اک رول ماڈل اے۔ اوہناں دی مشہورِ زمانہ نظم ‘پنجابی رانی’ مادری زبان نال اوہناں دی گہری عقیدت دا جیوندا جاگدا ثبوت اے:

ایس نظم وچ ڈاکٹر صاحب نے پنجابی زبان نوں اک ‘رانی’ بنا کے پیش کیتا اے، جیہڑی دیس پنجاب دی اصل پچھان اے۔ اوہناں دے نزدیک پنجابی زبان دا روپ نہایت سہانا تے سندر اے، تے اوہ اپنی ایس ‘رانی’ نوں مخاطب کر کے کہندے نیں کہ اوہ اپنے مٹھڑے بول بولے تاکہ پنجاب دی دھرتی دوبارہ مہک اٹھے۔ ایہہ کلام مادری زبان دی تڑپ تے اوہدی بحالی دی اک درد بھری پکار اے۔

پاکستان لئی پیار: گوڑھی محبت تے ترقی دی امید

ڈاکٹر فقیر محمد فقیر جتھے اپنی مادری زبان دے عاشق سن، اوتھے ہی اوہناں دے دل وچ وطنِ عزیز پاکستان لئی بے پناہ محبت تے عقیدت موجود سی۔ اوہناں دی حبِ وطنی نری جذباتی نہیں سی، بلکہ اوہ پاکستان نوں اک ایسی تجربہ گاہ سمجھدے سن جتھے مسلماناں نے اپنی تقدیر بدلنی اے۔ اوہناں دے کلام وچ پاکستان دی ترقی لئی اک امید تے تڑپ نظر آؤندی اے:

ایتھے ڈاکٹر صاحب مسلمان قوماں دی تریخ ول اشارہ کردے نیں کہ جے عرب تے ترک اپنی محنت نال ترقی دی راہواں طے کر چکے نیں، تے ہن پاکستانیاں دی واری اے کہ اوہ زمانے وچ اپنا مقام پیدا کرن۔ اوہناں دا ایہہ پیغام عمل تے جدوجہد دا رستہ وکھاؤندا اے، جیہڑا اج دے دور دے نوجواناں لئی اک بہترین سبق اے۔ اوہناں لئی پاکستان صرف اک زمین دا ٹکڑا نہیں بلکہ ایمان دا حصہ اے:

ڈاکٹر صاحب دا ایہہ ترانہ پاکستان نال اوہناں دی والہانہ وابستگی دا آئینہ دار اے۔ اوہناں دے نزدیک پاکستان دا وسنا ہی ساڈی اصل خوشی اے تے ایہو ساڈے دل دا مان تے تران اے

دنیا دی بے ثباتی تے جہاد دا سبق: ڈاکٹر فقیر محمد فقیر دی آخری نصیحت

ڈاکٹر فقیر محمد فقیر دی شاعری وچ جتھے زندگی دی رنگینی تے مادری زبان دا پیار لبھدا اے، اوتھے ہی اوہناں دے کلام وچ ‘دنیا دی بے ثباتی’ دا اک گہرا تصوفانہ رنگ وی موجود اے۔ اوہناں دا مننا اے کہ ایہہ دنیا فانی اے تے انسان نوں ایتھے ہمیش نہیں رہنا۔ اوہناں نے ایس سچائی نوں بڑے سادہ پر اثر دار انداز وچ بیان کیتا اے:

ایس بند وچ ڈاکٹر صاحب قبرستان ول اشارہ کردے نیں کہ جنہاں ڈھیریاں تے اج گھاہ (سر) اگی ہوئی اے، اصل وچ ایہو ہی ساڈے ابدی تے اصلی گھر نیں۔ اوہ انسان نوں متنبہ کردے نیں کہ ظاہری محلاں تے گھروں وچ رہن والیو، آخرکار تہاڈا ٹھکانہ ایہو خاک دے ڈھیر نیں۔ ایہہ فکرِ آخرت ڈاکٹر صاحب دی شاعری نوں اک روحانی بلندی عطا کردی اے جو انسان نوں غرور تے تکبر توں بچا کے عاجزی ول لے جاندی اے۔

جہاد دا سبق: غیرت، ہمت تے اسلامی عظمت

ڈاکٹر فقیر محمد فقیر دی شاعری دا اک نہایت اہم پکھ ‘جہاد دا سبق’ اے۔ اوہ صرف امن تے پیار دے شاعر نہیں سن، بلکہ اوہناں دے کلام وچ ملتِ اسلامیہ دی غیرت تے شجاعت دا بھرپور اظہار ملدا اے۔ اوہناں دے نزدیک قوم دی عزت ہمت والے مرداں دے دم نال ہوندی اے:

ایتھے شاعر تریخی حوالیاں نال ایہہ سمجھا رہے نیں کہ دیس دی آبرو تے وقار مرداں دی ہمت وچ پوشیدہ اے۔ جیہڑیاں قوماں بزدلی اختیار کردیاں نیں، اوہ مٹ جاندیاں نیں، جدکہ بہادراں دی موت ہی قوم نوں اک نویں زندگی بخشدی اے۔ ایہہ اشعار تریخی تے فکری لحاظ نال اک وڈی اہمیت رکھدے نیں کیونکہ ایہہ اسلامی تریخ دے غازیوں دے نقشِ قدم تے چلن دا سبق دیندے نیں۔

اوہناں دا ایہہ یقین سی کہ اسلام دا جھنڈا ہمیش بلند رہے گا، بشرطیکہ مسلمان میدانِ عمل توں پچھے نہ ہٹن:

ڈاکٹر فقیر محمد فقیر دی ایہہ للکار مسلماناں دے جذبیاں نوں گرماندی اے کہ اسلام دی عظمت تے اوہدا جھنڈا غازیاں دے دم نال ہی بلند اے۔ اوہناں دے کلام دا ایہہ اخری سبق جہاد، غیرت تے اسلامی تشخص دی حفاظت دا اے، جیہڑا اوہناں نوں اک عظیم قومی شاعر دے رتبے تے فائز کردا اے۔ اوہناں دی شاعری ‘موآتے’ توں لے کے جہاد دے سبق تک اک مکمل ضابطہ حیات پیش کردی اے۔

عشق تے عقل دا جھیڑا: ڈاکٹر فقیر محمد فقیر دا فکری نظریہ

ڈاکٹر فقیر محمد فقیر دی شاعری وچ ‘عشق تے عقل’ دا موضوع اک خاص اہمیت رکھدا اے۔ اوہناں نے عشق تے عقل دے ٹکراؤ نوں عمل تے بے عملی دے حوالے نال ویکھیا اے۔ ڈاکٹر صاحب دے نزدیک عقل اکثر انسان نوں نفع نقصان دے چکراں وچ پا کے فرار دی راہ دکھاندی اے، جدکہ عشق اوہ جذبہ اے جیہڑا انسان نوں کجھ کر گزرن دا یقین عطا کردا اے۔ اوہناں دے نزدیک عقل نوں عشق تے ترجیح دینا بے عملی دی علامت اے:

ایس بند وچ ڈاکٹر صاحب نے عشق تے عقل دے فرق نوں وڈے سوہنے ڈھنگ نال بیان کیتا اے۔ اوہ فرماندے نیں کہ عقل ہمیش سکھ تے سہولت (سہانی وسوں) دی تلاش وچ رہندی اے، پر عشق اوہ جنون اے جیہڑا دریاواں دی موجاں وچ ٹھل جاندا اے۔ عقل صرف زبانی گلاں تے مشورے دیندی اے، جدکہ عشق ‘کرتوت’ یعنی عملی جدوجہد دا نام اے۔ ایہہ فکری پراجیکٹ علامہ اقبال دے ‘عشق تے عقل’ دے فلسفے دے ہم پلہ اے، جیہڑا پنجابی رنگ وچ ڈھل کے سامنے آیا اے۔

حقیقت نگاری (فنی جائزہ): سماجی سچائیاں دا بیان

ڈاکٹر فقیر محمد فقیر اک حقیقت پسند شاعر سن۔ اوہناں دی شاعری دا فنی حسن ایہہ اے کہ اوہناں نے اپنے عہد دے سماجی جبر تے ناانصافی نوں لگی لپٹی بغیر بیان کیتا اے۔ اوہناں دے نزدیک شاعری دا مقصد صرف پھلاں تے خوشبوواں دے قصے سنانا نہیں، بلکہ ظلم دے خلاف آواز بلند کرنا وی اے۔ اوہناں دی ‘حقیقت نگاری’ دا اک نمونہ کجھ انج اے:

ایس شعر وچ ڈاکٹر صاحب اک تریخی تے آفاقی حقیقت ول اشارہ کردے نیں کہ ظلم جدوں اپنی انت (آخری حد) نوں چھوندا اے، تے اوہ مٹ جاندا اے۔ ظلم دی فطرت اے کہ اوہ بالآخر ظالم نوں ہی کھا جاندا اے۔ ایہہ حقیقت نگاری ڈاکٹر صاحب دی فنی مہارت دا ثبوت اے کہ اوہناں نے پیچیدہ انسانی تے سماجی سچائیاں نوں دو ستراں وچ سمو دتا اے۔ اوہناں دا فن حقیقت تے مقصدیت دا حسین سنگم اے، جیہڑا رہندی دنیا تک پنجابی ادب دا سرمایہ رہے گا۔

منظر نگاری: ڈاکٹر فقیر محمد فقیر دا فنی مشاہدہ

ڈاکٹر فقیر محمد فقیر دی شاعری وچ فطرت دے نظارے بڑے جاندار رنگ وچ پیش کیتے گئے نیں۔ اوہناں دی ‘منظر نگاری’ صرف لفظی تصویر کشی نہیں بلکہ کائنات دے حسن دا اک گہرا احساس اے۔ خاص طور تے چاننی رات دا منظر پیش کردے ہوئے اوہناں دا قلم جادو جگاؤندا اے:

ایس بند وچ شاعر نے چاننی رات نوں اک ‘نوری ندی’ نال تشبیہ دتی اے جیہڑی قدرت دے چشمے توں پھٹ رہی اے۔ چن دی روشنی نوں چاندی دے جال نال تشبیہ دینا اوہناں دی خلاقانہ سوچ دا ثبوت اے۔ ایہہ منظر نگاری پڑھن والے نوں اک سحر زدہ ماحول وچ لے جاندی اے، جتھے قدرت دا ذرہ ذرہ نور وچ نہاتا نظر آؤندا اے۔

تلمیح: تریخی تے مذہبی حوالے

تلمیح توں مراد شاعری وچ کسی خاص تریخی، مذہبی یا لوک داستان دے واقعے ول اشارہ کرنا اے۔ ڈاکٹر فقیر محمد فقیر نے اپنے کلام نوں فکری وسعت دین لئی تلمیحات دا بڑا خوبصورت استعمال کیتا اے۔ اوہناں دے نزدیک ایمانی جذبہ انسان نوں ہر خوف توں آزاد کر دیندا اے:

ایتھے ‘نمرود’ تے ‘خلیل’ (حضرت ابراہیم علیہ السلام) دے واقعے ول اشارہ کیتا گیا اے۔ شاعر ایہہ کہنا چاہندے نیں کہ جیہڑے لوک حضرت ابراہیمؑ دی فکری اولاد نیں یعنی سچے مومن نیں، اوہناں دے دل وچ باطل طاقتاں (نمرود) دا کوئی ڈر نہیں ہوندا۔ ایہہ تلمیح ایمان دی پختگی تے شجاعت دا درس دیندی اے۔

ملیا جلیا کلام تے صنفاں دا تنوع

ڈاکٹر فقیر محمد فقیر دی کتاب ‘موآتے’ وچ صرف نظماں ہی نہیں بلکہ ‘ملیا جلیا کلام’ وی شامل اے جیہڑا اوہناں دی ہمہ جہت فنکارانہ شخصیت دا آئینہ دار اے۔ ایس حصے وچ متفرق کلام موجود اے جس وچ:

نظماں وچ غزلاں دی ٹور

ڈاکٹر صاحب دی اک ہور فنی خوبی ‘نظماں وچ غزلاں دی ٹور’ اے۔ اوہناں نے نظم دے ڈھانچے وچ غزل ورگی نفاست، روانی تے موسیقیت سموئی اے۔ اوہناں دا کلام پڑھدے ہوئے احساس ہوندا اے کہ نظم دے تسلسل وچ وی غزل دا تغزل موجود اے: